İktidarı değiştirmek, demokratik değişimin önemli bir adımı olabilir. Fakat asıl sınav, yeni yöneticilerin hangi yetkilerden vazgeçeceği ve kendilerine karşı çıkan insanların haklarını nasıl koruyacağıdır.
✍️ Roj Arslan-Gülçehre
Muhalefet Neyi Değiştirmek İstiyor?
Türkiye’de Birlik ve Tekçilik — Devlet, Kimlik ve Birlikte Yaşamak
Yedinci Ana Bölüm | 8/12
“Biz Gelince Düzelecek”
Bir seçim toplantısında olduğumuzu düşünelim.
Kürsüdeki konuşmacı haksızlıklardan, geçim sıkıntısından ve kamu kurumlarına duyulan güvensizlikten söz ediyor. Salondaki insanlar anlatılanlarda kendi hayatlarını buluyor.
Sonra şu söz duyuluyor:
“Biz gelince bunlar değişecek.”
Bu söz umut verebilir. Yönetimdeki insanların değişmesi, bazı sorunların çözülmesi için gerçekten gerekli de olabilir.
Fakat toplantı bittiğinde bir soru hâlâ yanıt bekler:
Ne değişecek, nasıl değişecek ve yeni yönetim sözünü tutmazsa yurttaş ne yapabilecek?
Bu soruyu sormak, değişim umudunu küçümsemek değildir. O umudun dayanacağı güvenceleri aramaktır.
Muhalefet Tek Bir Düşünce Değildir
Türkiye’de muhalefetten söz ederken tek bir programı, toplumsal tabanı veya siyasal geleneği kastetmiyoruz.
İktidarın ekonomi politikasına karşı çıkanla devletin kimlik anlayışını sorgulayan aynı noktadan hareket etmeyebilir. Bir parti yönetim sistemini değiştirmek isterken başka biri aynı sistem içinde farklı politikalar uygulamayı savunabilir.
Bu farklılıkları görmeden “Muhalefet bunu istiyor” demek, kendi içinde çoğul olan bir alanı tek sese indirger.
Ayrıca muhalefet yalnızca siyasi partilerden oluşmaz. Sendikalar, meslek örgütleri, kadın hareketleri, inanç toplulukları ve farklı yurttaş girişimleri de kamusal kararlara itiraz edebilir.
Bu nedenle her aktöre ayrı ayrı bakmalıyız.
Hangi sorunu görüyor, hangi çözümü öneriyor ve önerisinin sorumluluğunu nasıl üstleniyor?
Yöneteni Değiştirmek ile Yönetme Biçimini Değiştirmek
Bir kurumda yönetici değiştiğinde önemli sonuçlar ortaya çıkabilir. Öncelikler farklılaşabilir, hizmetler iyileşebilir, bazı yanlış kararlar düzeltilebilir.
Ancak görevdeki kişinin değişmesi, karar alma düzeninin de değiştiğini göstermez.
Atamalar yine kapalı bir çevrede yapılıyorsa, kamu kaynaklarının kullanımı açıklanmıyorsa ve eleştiren yurttaş hâlâ dışlanıyorsa, eski ilişkinin bazı parçaları sürüyor demektir.
Burada iki ayrı hedef bulunur:
Birincisi, mevcut yetkiyi başka insanların kullanmasıdır.
İkincisi, o yetkinin kapsamının, sınırlarının ve denetiminin yeniden düzenlenmesidir.
Bunlar birlikte gerçekleşebilir. Fakat birbirlerinin yerine geçmezler.
Daha iyi yöneticiler istemek değerlidir; yanlış yapan yöneticinin düzeltilebildiği bir işleyiş kurmak da gerekir.
Türkiye’den Somut Bir Belge: 2023 Mutabakatı
Bu ayrımı yalnızca soyut sorularla tartışmak zorunda değiliz.
30 Ocak 2023 tarihli Ortak Politikalar Mutabakat Metni, o dönemde altı siyasi partinin üzerinde uzlaştığı kurumsal değişim vaatlerini içeriyordu. Güçlendirilmiş parlamenter sisteme geçişin yanında, yılda en az yirmi gün gündemi muhalefetin belirlediği genel görüşme açılması ve başkanı ana muhalefet milletvekilleri arasından seçilecek bir Kesin Hesap Komisyonu kurulması öneriliyordu. Ortak Politikalar Mutabakat Metni, 2023
Bunlar, yalnızca görevdeki isimleri değiştirmeyi aşan önerilerdir. Bu yönleriyle ciddiye alınmalı ve incelenmelidir.
Ancak belgeyi doğru konumlandırmalıyız: Bu, belirli partilerin 2023 tarihli ortak taahhüdüdür. Türkiye’deki bütün muhalefetin değişmez programı veya gerçekleşmiş bir reform listesi değildir.
Bir vaadin yazılmış olmasıyla uygulanması arasında ayrıca değerlendirilmesi gereken bir mesafe vardır.
Yurttaşın görevi yalnızca vaatleri alkışlamak değil, hangi düzenlemeyle hayata geçirileceklerini de sormaktır.
Bir Vaat Nasıl Denetlenebilir Hâle Gelir?
“Yargı bağımsız olacak”, “Şeffaflığı sağlayacağız” veya “Liyakati esas alacağız” denilebilir.
Bu hedeflerin değerini küçümsemiyorum. Fakat tek başlarına uygulamanın nasıl işleyeceğini açıklamazlar.
Kim atayacak? Hangi ölçütler kullanılacak? Kararın gerekçesi yayımlanacak mı? Yanlış işlemden etkilenen insan nereye başvuracak?
Örneğin 2023 mutabakatında kamu personeli alımında yazılı sınav sonucunun esas alınması, işin niteliği gereği zorunlu sözlü mülakat istisnalarının kanunla düzenlenmesi ve bu sınavların kayda alınması öneriliyordu. Mutabakat metni — Kamu personel yönetimi
Bu tür ayrıntılar, bir hedefi tartışılabilir ve izlenebilir hâle getirir.
Ancak istisnaların kapsamı genişletilirse veya kayıtlar etkili biçimde incelenemezse, iyi yazılmış bir düzenleme de amacından uzaklaşabilir.
Bu yüzden vaatleri yalnızca başlıklarıyla değil, uygulama ve itiraz yollarıyla değerlendirmeliyiz.
Muhalefetin Hakkı, İktidarın İznine Bağlı Olabilir mi?
Muhalefetin görevi yalnızca bir sonraki seçimi beklemek değildir. Yönetimin kararlarını incelemek, bilgi istemek ve alternatif geliştirmek de demokratik işleyişin parçasıdır.
Türkiye’de Anayasa’nın 98. maddesi; Meclis araştırması, genel görüşme, Meclis soruşturması ve yazılı soru yollarıyla bilgi edinme ve denetim yetkisini düzenler. Yazılı soruların muhatapları Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlardır. Anayasa Mahkemesi — Anayasa, 98. madde
Burada araçların adını bilmek kadar, etkisini değerlendirmek de önemlidir.
Bilgi zamanında ve açıklayıcı biçimde geliyor mu? İnceleme talebi sonuç doğurabiliyor mu? Denetim bulgusunun ardından ne yapılıyor?
Bir yönetimin demokratik niteliği, yalnızca kendi çalışma alanıyla ölçülemez.
Kendisini denetleyecek insanların imkânlarını ne kadar koruduğuna da bakılmalıdır.
Almanya Örneği: Çoğunluk Olmadan Denetim Başlatmak
Alman Federal Meclisinde üyelerin dörtte birinin talebi üzerine araştırma komisyonu kurulması gerekir. Bu komisyonlar belge isteyebilir; tanıkları ve uzmanları dinleyebilir. Sonuç raporlarında çoğunluğun değerlendirmesinden ayrılan görüşlere de yer verilir. Alman Federal Meclisi — Araştırma komisyonları
Bu düzenleme, Almanya’da denetimin bütün sorunlarının çözüldüğünü göstermez. Türkiye’ye aynen aktarılacak tek bir model de değildir.
Fakat önemli bir düşünceyi görünür kılar:
Yönetimi denetlemek isteyenlerin önce yönetim çoğunluğunun onayını almak zorunda kalmaması için kurumsal yollar oluşturulabilir.
Böyle bir güvenceyi savunan muhalefet, yarın iktidara geldiğinde aynı hakkın kendisine karşı kullanılmasını da kabul etmelidir.
Demokratik bir kuralın değeri, yalnızca bize yaradığı dönemde savunulmasıyla ölçülemez.
Alevîlerin Talepleri Seçim Desteğine İndirgenebilir mi?
Alevîlerin ve özellikle Kızılbaş Alevîlerin siyasi ilişkilerini yalnızca kime oy verdikleri üzerinden değerlendiremeyiz.
Eşit yurttaşlık, inanç özgürlüğü ve kendi inanç kurumlarını belirleme hakkı, bir partiye verilen desteğin karşılığı değildir.
Bir siyasi hareketin cemevlerini ziyaret etmesi veya Alevîlerle dayanışma açıklaması yapması anlamlı olabilir. Fakat bunun yanında somut soruların cevaplanması gerekir.
İnanç hizmetlerinin nasıl yürütüleceğinde topluluğun iradesi nasıl korunacak? Farklı sürekler ve kurumlar nasıl dinlenecek? Kamusal destek, belirli bir siyasi yakınlığın koşuluna dönüşmeyecek mi?
Burada muhalefetten beklenen, devletin belirlediği tek bir Alevîlik anlayışını yalnızca daha sıcak bir dille sunması olmamalıdır.
Topluluğu destekçi olarak görmekle, kendi iradesine sahip eşit bir muhatap olarak görmek arasında fark vardır.
Bu ölçü, Alevîlerin yakınlık duyduğu siyasi çevrelere de yöneltilmelidir.
Çoğunluğa Ulaşırken Hangi Haklar Erteleniyor?
Bir muhalefet hareketinin geniş destek araması anlaşılırdır. Ortak program oluşturmak uzlaşma gerektirir.
Fakat bazı topluluklara sürekli “Önce seçimi kazanalım, sizin sorununuza sonra bakarız” deniliyorsa, ertelemenin kendisi siyasi bir tercihe dönüşebilir.
Dil hakları, inanç özgürlüğü veya ayrımcılıkla mücadele, yalnızca seçim hesabına uygun olduğunda konuşulacak konular olmamalıdır.
Her talebin aynı anda ve aynı yöntemle karşılanamayacağı açıktır. Kaynak, mevzuat ve uygulama sorunları bulunabilir.
Ancak güçlüğü açıklamakla hakkı belirsiz bir geleceğe bırakmak farklıdır.
Muhalefet, hangi adımı neden öncelediğini ve hangi sorunu hangi yolla ele alacağını anlatabilmelidir. Hak talep eden insandan yalnızca sabır ve sadakat beklememelidir.
“Bizim İnsanlarımız” Kamu Görevine Gelecekse
Haksız atamalardan veya siyasi kayırmadan şikâyet eden bir hareket, göreve geldiğinde aynı yöntemi kendi çevresi için kullanırsa ne değişmiş olur?
Kamu görevlerinin farklı insanlara dağıtılması bir değişikliktir. Fakat göreve erişimi siyasi yakınlığa bağlayan düzen sürmektedir.
Bu nedenle yetkinlik, açık ölçütler ve adil değerlendirme ilkeleri yalnızca rakiplerin atamalarında savunulamaz.
Aynı soruyu ihalelerde, desteklerde ve kamu hizmetlerinde de sormalıyız.
Destekçiye öncelik vermek, yıllarca dışlanmış olmanın doğal karşılığı gibi sunulmamalıdır. Geçmişteki haksızlığın giderilmesi, yeni bir kayırma düzeni kurulmasını gerektirmez.
Kamusal adalet, sıranın başka bir çevreye gelmesi değildir.
Kendi İçinde Değişemeyen, Ülkeyi Nasıl Değiştirecek?
Bir siyasi hareket toplumda katılım isterken kendi üyelerinin sözünü daraltabilir.
Adaylar hangi süreçle belirleniyor? Kadınlar ve gençler yalnızca görünür mü oluyor, yoksa kararları etkileyebiliyor mu? Yönetimi eleştiren üye, rakibe hizmet etmekle mi suçlanıyor?
Bu sorular siyasi mücadeleyi zayıflatmak için sorulmuyor. Savunulan demokratik düzenin içeride ne kadar yaşandığını anlamak için soruluyor.
Daha önce “Sivil Toplum Neden Eleştirdiği Düzeni Tekrarlar?” yazısında tartıştığımız gibi, değerli bir amaç iyi bir işleyişi kendiliğinden sağlamaz.
Elbette bir partinin iç yapısıyla devlet yönetimi aynı değildir. Ancak eleştiriye tahammül, görev devri ve hesap verme konusundaki alışkanlıklar sorgulanmaya değerdir.
Desteklemek, Sorgulamaktan Vazgeçmek Değildir
Bir siyasi hareketin bütün görüşlerini paylaşmadan ona destek verebiliriz. Belirli bir değişim için birlikte hareket edebiliriz.
Ancak bu destek, düşünme sorumluluğumuzu ortadan kaldırmaz.
Yanlış bir kararı söylemek, daha önce verdiğimiz bütün desteği inkâr etmek değildir. Bir vaadin neden ertelendiğini sormak da karşı tarafa geçmek anlamına gelmez.
Eleştirinin somut, adil ve bilgiye dayalı olması gerekir. Söylentiyle suçlama üretmek veya her güçlüğü kötü niyetle açıklamak sorumlu bir tutum değildir.
Aynı zamanda “Şimdi eleştiri zamanı değil” sözü de sürekli bir sessizlik kuralına dönüşmemelidir.
Desteğimizin değeri, koşulsuzluğundan çok savunduğumuz ilkelere bağlılığından gelmelidir.
Değişimin Ölçüsü
Muhalefetin neyi değiştirmek istediğini anlamak için konuşmalarını, programlarını ve uygulayabildiği alanlardaki kararlarını birlikte değerlendirmeliyiz.
Hangi yetkileri sınırlandırmayı öneriyor? Kamu kaynaklarını nasıl açıklayacak? Kendi destekçisinin yanlışına nasıl yaklaşacak? Kendisini eleştiren yurttaşın hakkını hangi yolla koruyacak?
Bir programın bütün sorunlara hemen cevap vermesini bekleyemeyiz. Fakat belirsizliklerin açıkça söylenmesini ve verilen sözlerin izlenebilir olmasını isteyebiliriz.
Benim için temel ölçü şudur:
Muhalefet yalnızca iktidarın yetkilerini devralmak mı istiyor, yoksa yurttaşın o yetkiler karşısındaki güvencelerini de artıracak mı?
Türkiye’de değişim umudunu kalıcılaştıracak olan, bu soruya verilen somut cevaptır.
Çünkü demokratik dönüşümün hedefi yalnızca daha çok sevdiğimiz insanların yönetmesi olamaz. Sevmediğimiz insanlar yönettiğinde de haklarımızın korunabildiği bir düzen kurabilmeliyiz.
Bir sonraki bölüm:
Merkezden Yönetmek Birlikte Yaşamaya Yeter mi?
Yol bir, sürek binbir.
Àşk ile…
✍️ Roj Arslan-Gülçehre
Hazırlanma tarihi: 29.11.2026

-
Türkiye’de Huzur İçin Aynı mı Olmalıyız?
Türkiye’de huzur için aynı kimliği, inancı ve düşünceyi paylaşmak zorunda mıyız? Dizinin açılışı; birlik ile tekçilik arasındaki farkı, eşit yurttaşlığı ve güvenlik söylemini sorguluyor. Türkiye’deki anayasal ilkeler ve Alevîlerin taleplerinden hareketle, Kanada karşılaştırması eşliğinde farklılıklarla birlikte yaşamanın koşullarını tartışıyor.
-
Merkezden Yönetmek Birlikte Yaşamaya Yeter mi?
Türkiye’de bütün kararların merkezden alınması birlikte yaşamayı güçlendirir mi? Bu bölüm; yerel yönetimleri, yurttaş katılımını, kaynak paylaşımını ve kayyım tartışmasını ele alıyor. Almanya’dan bir anayasal örnekle, yerel karar hakkının ortak hukuk ve eşit kamu hizmeti güvenceleriyle nasıl birlikte düşünülebileceğini sorguluyor.
-
Birlik Hangi Dille Kuruldu?
Türkiye’de ortak dil ile ana dili hakları nasıl birlikte düşünülebilir? Bu bölüm; tarihsel dil politikalarını, seçmeli dil derslerini, ana dilinde eğitim tartışmasını ve dilin kültürel hafızadaki yerini ele alıyor. İspanya’dan bir anayasal örnekle, ortak iletişimi güçlendirmenin farklı dilleri görünmez kılmayı gerektirip gerektirmediğini sorguluyor.
-
Makbul Yurttaşın İnancı Olur mu?
Eşit yurttaşlığın makbul bir inancı olabilir mi? Bu bölüm; Türkiye’de laikliği, devletin tarafsızlığını, din öğretimini ve Alevîlerin kendi inanç yaşamlarını belirleme hakkını sorguluyor. Özellikle Kızılbaş Alevîlerin devletleştirme ve asimilasyon kaygılarını ele alırken, kamusal destek ile inanç üzerinde karar verme yetkisini birbirinden ayırıyor.
-
Güvenlik Söylemi Farklılıklarla Nasıl İlişkilendi?
Türkiye’de güvenlik ihtiyacı ile farklı kimliklerin hakları nasıl birlikte korunabilir? Bu bölüm; olağanüstü yetkileri, ifade özgürlüğünü ve kimliklerin tehdit olarak görülmesi sorununu sorguluyor. Aksoy ve akademisyenler bildirisi kararlarıyla Kuzey İrlanda örneğinden hareketle, ortak güvenliğin hukuk ve eşit yurttaşlıkla ilişkisini ele alıyor.
-
Kendi İçimizde Farklı Olana Ne Kadar Yer Var?
Dışarıda savunduğumuz eşitliği kendi ilişkilerimizde ne kadar yaşatıyoruz? Bu bölüm; ailede, siyasi çevrelerde ve Alevî kurumlarında farklı düşünceye yaklaşımı sorguluyor. Rızalık, kadınların ve gençlerin karar hakkı, parti içi demokrasi ve gönüllülük üzerinden, anlaşmazlık sürerken de eşit kalabilmenin yollarını tartışıyor.
-
Geçmişle Konuşmadan Ortak Gelecek Kurulur mu?
Geçmişle yüzleşmeden ortak gelecek kurulabilir mi? Bu bölüm; Dersim’e ilişkin özür tartışmasını, Madımak’ın nasıl anıldığını ve Cumartesi Anneleri’nin hakikat arayışını ele alıyor. Güney Afrika örneğiyle hafıza, araştırma, adalet ve onarım arasındaki ilişkiyi sorgularken, geçmişin sorumluluğunu bugünün insanlarına toplu suç yüklemeden konuşmanın yollarını arıyor.
-
Çoğunluk Adına Kim Konuşuyor?
Çoğunluğun desteği, toplumun tamamı adına sınırsız konuşma yetkisi verir mi? Bu bölüm; Türkiye’de seçim sonuçlarını, temsil kurallarını ve azınlıkta kalanların haklarını sorguluyor. İsviçre’deki minare yasağı oylamasıyla Alevî kurumlarındaki temsil sorularını birlikte düşünerek, çoğunluk kararı ile çoğunlukçuluk arasındaki ayrımı ele alıyor.
-
Türkiye’de Herkes İçin Huzur Nasıl Kurulur?
Türkiye’de herkes için huzur nasıl kurulur? Dizinin kapanışında eşit yurttaşlık, inanç ve dil özgürlüğü, denetlenebilir yetki, geçmişle yüzleşme ve demokratik katılımı ortak yaşamın güvenceleri olarak değerlendiriyoruz.
-
İmparatorluktan Cumhuriyete: Ortak Yurttaş Nasıl Tanımlandı?
Osmanlı’dan Cumhuriyete geçerken ortak yurttaşlık nasıl tanımlandı? Bu bölüm; 1876, 1921 ve 1924 anayasaları, nüfus mübadelesi, kadınların siyasi hakları ve inanç alanındaki düzenlemeler üzerinden eşit yurttaşlık ile aynılaştırma arasındaki ayrımı sorguluyor. Alevîlerin, özellikle Kızılbaş Alevîlerin kendi inanç yaşamlarını belirleme hakkını tarihsel çerçeveye yerleştiriyor.
-
Devlet, Hükümet ve Rejim: Değişenler ve Sürenler
Devlet, hükümet ve rejim arasındaki fark nedir? Bu bölüm, Türkiye’de siyasi yönetim değişirken kurumlarda ve güç ilişkilerinde nelerin sürebildiğini sorguluyor. Kamu hizmetinde tarafsızlık, Alevîlerin kendi inanç yaşamlarını belirleme hakkı ve Almanya’dan bir anayasal örnek üzerinden, değişimin yurttaşın hayatında nasıl ölçülebileceğini tartışıyor.
