Çoğunluğun desteği yönetme yetkisi verebilir. Fakat bu yetki, toplumun bütün seslerine sahip olmak anlamına gelmez. Demokrasinin değeri, kararı kazananların gücü kadar, karara katılmayanların haklarının korunmasıyla da ölçülür.
✍️ Roj Arslan-Gülçehre
Çoğunluk Adına Kim Konuşuyor?
Türkiye’de Birlik ve Tekçilik — Devlet, Kimlik ve Birlikte Yaşamak
Altıncı Ana Bölüm | 7/12
Sandık Kapandıktan Sonra
Bir seçim akşamını düşünelim.
Oylar sayılmış, sonuç açıklanmış. Bir taraf sevinirken diğer taraf hayal kırıklığı yaşıyor. Yönetimi kimin üstleneceği belirleniyor.
Ertesi sabah ise herkes aynı ülkede yaşamaya devam ediyor.
Kazanan adaya oy veren de vermeyen de hastaneye gidiyor, çocuğunu okula gönderiyor, vergi ödüyor ve adalet bekliyor.
Peki seçimde azınlıkta kalan insanın yurttaşlığı o sabah küçülüyor mu?
Elbette küçülmemelidir.
Fakat siyasi dil bazen başka bir ilişki kurabiliyor. Seçimi kazanan çevre kendisini toplumun bütünüyle özdeşleştirirken, karşı çıkanlar ortak iradenin dışında gösterilebiliyor.
Bu nedenle yalnızca “Çoğunluk ne istiyor?” diye sormak yetmez.
Hangi çoğunluktan söz ediyoruz? Onun adına kim, hangi yetkiyle ve ne kadar süre için konuşuyor?
Çoğunluk Sabit Bir Topluluk Değildir
Seçim çoğunluğu, belirli bir oylamada ortaya çıkan sonuçtur. Toplumun bütün konularda aynı biçimde bölündüğünü göstermez.
Aynı adaya oy veren insanlar ekonomi, eğitim, inanç özgürlüğü veya yerel yönetim konusunda farklı düşünebilir. Farklı partilere oy verenler de belirli bir hak talebinde buluşabilir.
Bir insan bir konuda çoğunlukta, başka bir konuda azınlıkta kalabilir.
Ancak burada başka bir ayrım da vardır. Bir oylamada azınlıkta kalmakla, bir dil veya inanç topluluğunun uzun süre karar süreçlerinde yeterince duyulmaması aynı deneyim değildir.
İlkinde değişebilen bir karar sonucu bulunur. İkincisinde ise kalıcılaşabilen temsil ve eşitlik sorunları olabilir.
Bu yüzden toplumu değişmeyen iki kutu gibi düşünmemeliyiz.
Oy pusulasındaki tercih, bir insanın bütün düşüncelerinin özeti değildir.
Türkiye’de Bir Seçim Sonucu Ne Söyler?
28 Mayıs 2023 Cumhurbaşkanı Seçimi’nin ikinci turunda Recep Tayyip Erdoğan geçerli oyların yüzde 52,18’ini, Kemal Kılıçdaroğlu yüzde 47,82’sini aldı. Bu sonuçlar YSK’nin kesin sonuçları olarak yayımlandı. Kesin seçim sonuçları
Bu oranlar, ilgili seçimde kimin kazandığını gösterir.
Ancak yüzde 52,18’i toplumun tamamının bütün politikalara verdiği onay olarak okuyamayız. Aynı şekilde yüzde 47,82’yi de her konuda aynı düşünen tek bir topluluk sayamayız.
Üstelik bunlar geçerli oylar içindeki oranlardır; bütün nüfusun veya bütün kayıtlı seçmenlerin oranı değildir.
Buradaki mesele seçim sonucunu küçültmek değildir. Sonucun verdiği yetkiyle ona sonradan yüklenen anlamı ayırmaktır.
Bir seçim, belirli bir görevi kimin üstleneceğini karara bağlar. Yurttaşların sonraki bütün kararlar hakkında düşünme ve itiraz etme hakkını ortadan kaldırmaz.
Temsil Etmek, İnsanların Yerine Düşünmek midir?
Temsilî demokraside seçilen kişiler karar alma sorumluluğu üstlenir. Her işlem için bütün yurttaşlara yeniden oy kullandırılması mümkün değildir.
Ancak temsil yetkisi, insanların sözünü devralıp onları sessiz bırakma hakkı vermez.
Anayasa’nın 80. maddesi, milletvekillerinin yalnızca seçildikleri bölgeyi veya kendilerini seçenleri değil, bütün milleti temsil ettiğini belirtir. Anayasa Mahkemesi — Anayasa, 80. madde
Bu hükmün demokratik anlamını gündelik bir soruyla sınayabiliriz:
Bir milletvekili, kendisine oy vermeyen yurttaşın uğradığı haksızlığı da aynı ciddiyetle ele alıyor mu?
Temsil, herkesin aynı görüşte olduğunu söylemek değildir. Farklı görüşlerin bulunduğu bir toplumda kamusal sorumluluk taşımaktır.
Dolayısıyla seçilmiş kişinin görevi yalnızca destekçilerini memnun etmekle ölçülemez. Kararlarının diğer insanlar üzerindeki etkisini de açıklaması gerekir.
Oy ile Sandalye Arasındaki Yol
Bir seçimin sonucu yalnızca seçmenin tercihlerinden oluşmaz. Tercihlerin temsil organına nasıl aktarıldığı da önemlidir.
Seçim çevreleri, barajlar, aday listeleri ve sandalye dağıtım yöntemleri bu ilişkinin parçalarıdır.
Türkiye’de 2022’de kabul edilen 7393 sayılı Kanun’la ülke seçim barajı yüzde 10’dan yüzde 7’ye indirildi. Bu, temsil kurallarının değiştirilebilir siyasi ve hukuki tercihler olduğunu gösteren bir örnektir. TBMM — Seçim mevzuatı ve değişiklikler
Anayasa’nın 67. maddesi de seçim kanunlarının temsilde adalet ile yönetimde istikrar ilkelerini bağdaştıracak biçimde düzenlenmesini öngörür. Anayasa Mahkemesi — Anayasa, 67. madde
Burada tek bir kolay cevap yoktur. Ancak değerlendirme yalnızca kazananın yönetimini kolaylaştırmaya indirgenemez.
Hangi görüşlerin temsil edilebildiği, hangilerinin temsilinin zorlaştığı da demokratik hesabın içindedir.
Çoğunluk Kararı ile Çoğunlukçuluk
Birlikte karar almak için çoğunluk yöntemine başvurabiliriz. Farklı seçenekler arasında tercih yapılması gerekir.
Çoğunlukçuluk ise çoğunluğun desteğini bütün sınırların üzerine yerleştiren anlayıştır.
Bu anlayışta şu düşünce gelişebilir:
“Yeterince oyumuz varsa istediğimiz kararı alabiliriz.”
Oysa temel haklar yalnızca onları savunan insanların sayısına bağlı olamaz. Bir inanç topluluğu sayıca küçük olduğu için daha az özgür sayılamaz. Bir dil daha az konuşulduğu için onu konuşanların onuru azalmaz.
Bunun karşılığı, her azınlık görüşünün bütün kararları durdurma yetkisine sahip olması değildir.
Karar alınabilir. Fakat karara karşı çıkanların hakları, katılım olanakları ve hukuki güvenceleri korunmalıdır.
Çoğunluk yöntemi karar vermeye yarar; insanlık değeri veya hak derecesi belirlemeye değil.
İsviçre: Çift Çoğunluk da Her Sorunu Çözmez
İsviçre’de anayasa değişiklikleri için hem halkın hem kantonların çoğunluğunun onayı gerekir. Bu düzenleme, kararın yalnızca ülke genelindeki toplam oy üzerinden oluşmamasını sağlar. İsviçre Parlamentosu — Federal Anayasa
Ancak birden fazla çoğunluk koşulu bulunması, her kararın haklar bakımından sorunsuz olacağını garanti etmez.
29 Kasım 2009’da yeni minarelerin yapımını yasaklayan girişim, oy kullananların yüzde 57,5’inin ve kanton çoğunluğunun desteğiyle kabul edildi. İsviçre Federal Konseyi ve Parlamento, insan hakları ve anayasal değerlerle ilgili itirazlar nedeniyle girişimin reddedilmesini önermişti. İsviçre Adalet ve Polis Bakanlığı — Oylama sonucu ve değerlendirme
Bu örnek, çoğunluğun kararını tartışmanın demokrasiyi reddetmek olmadığını gösterir.
Kararın nasıl alındığıyla neye yol açtığı birlikte incelenmelidir.
Sandıktan çıkmış olmak, bir düzenlemeyi eşitlik ve özgürlük açısından sorgulanamaz hâle getirmez.
Alevîler Adına Kim Konuşabilir?
Türkiye’de temsil meselesi yalnızca seçimlerle sınırlı değildir.
“Toplum bunu istiyor”, “Alevîlerin talebi budur” veya “Bu kurum herkesi temsil ediyor” denildiğinde de aynı sorular ortaya çıkar.
Bu görüş hangi katılım süreciyle oluştu? Farklı ocaklar ve sürekler dinlendi mi? Kadınların, gençlerin ve başka düşünen canların sözü karara yansıdı mı?
Özellikle Kızılbaş Alevîlerin kendi inanç yaşamlarını belirleme hakkını savunurken, devletin tek bir muhatap seçmesini toplumun bütününün rızasıyla karıştırmamalıyız.
Bir kurum önemli çalışmalar yürütebilir. Geniş bir çevrenin desteğine sahip olabilir. Ancak bütün Alevîlerin bütün konulardaki görüşünü kendiliğinden temsil etmez.
Bu ölçü, bizim görüşümüze yakın kurumlar için de geçerlidir.
Bir temsil iddiasının gücü, ne kadar yüksek sesle dile getirildiğinden çok, hangi katılım ve hesap verme ilişkisine dayandığıyla değerlendirilmelidir.
Mikrofon Kimdeyse Çoğunluk Onda mı?
Kamuoyunda daha görünür olmakla toplumda daha yaygın destek bulmak aynı şey değildir.
Televizyona çıkan, toplantının gündemini belirleyen veya kurumun duyurularını hazırlayan çevrelerin sesleri daha sık duyulabilir. Daha az konuşabilen insanların ne düşündüğünü ise yalnızca sessizliklerinden anlayamayız.
Sessiz kalan kişi kabul ediyor olabilir. Yorulmuş, çekinmiş veya sözünün etkili olmayacağını düşünüyor da olabilir.
Bunlardan hangisinin geçerli olduğunu öğrenmenin yolu, sessizliği kendi görüşümüze onay saymak değildir. İnsanların güvenle konuşabileceği yollar kurmaktır.
Bilgiye erişim, gündeme öneri getirebilme, farklı görüşlerin kayda geçmesi ve kararın gerekçesini öğrenebilme bu nedenle önemlidir.
Çok duyulmakla çok kişiyi temsil etmek arasındaki mesafeyi unutmamalıyız.
Çoğunluğa Ulaşmak İçin Kimlerden Vazgeçiliyor?
Siyasi partilerin geniş seçmen desteği araması olağandır. Farklı talepler arasında ortak bir program oluşturmaları gerekir.
Ancak bu süreçte bazı haklar sürekli “Şimdi sırası değil” denilerek erteleniyorsa, temsil meselesi yeniden önümüze çıkar.
Bir topluluğa seçim döneminde ihtiyaç duyulup onun eşitlik talebi her seferinde sonraya bırakılıyorsa, bu ilişkinin niteliği sorgulanmalıdır.
Öte yandan ortak program yapmak, her grubun bütün taleplerinin aynı anda karşılanacağı anlamına da gelmez. Öncelikler tartışılabilir, uygulanabilirlik değerlendirilebilir.
Fakat hangi talebin neden ertelendiği açıkça anlatılmalı; temel haklar, çoğunluğun hoşnutluğunu korumak için pazarlığa dönüştürülmemelidir.
Bu soru muhalefete de yöneltilmelidir:
Çoğunluğa ulaşırken farklı olanın hakkını savunabilecek mi, yoksa mevcut dışlama ölçülerine mi yaklaşacak?
Kendi Kurumlarımızda Nasıl Davranıyoruz?
Bir dernek toplantısında yönetimin önerisi çoğunlukla kabul edilebilir. Fakat karşı çıkan üyenin sorusu hâlâ yanıt bekliyor olabilir.
Oylama, sorumluluğun sonu değildir.
Kararın gerekçesi açıklanmalı, uygulanması izlenmeli ve yanlış sonuçlar ortaya çıktığında yeniden değerlendirme mümkün olmalıdır.
Daha önce “Sivil Toplum Neden Eleştirdiği Düzeni Tekrarlar?” yazısında da sorguladığımız gibi, demokratik amaçlar demokratik işleyişi kendiliğinden sağlamaz.
Çoğunluğu elde ettiğimizde eleştiriden rahatsız oluyor, azınlıkta kaldığımızda ise dinlenmek istiyorsak ölçümüzü yeniden düşünmeliyiz.
Savunduğumuz kural, bize karşı uygulandığında da kabul edebileceğimiz bir kural olmalıdır.
Temsil, Sözün Yerini Almamalı
Türkiye’de ortak yaşamı güçlendirmek için seçimlerin anlamını korumalıyız. Aynı zamanda demokrasiyi seçim akşamına sığdırmamalıyız.
Seçilmiş olmak sorumluluk üstlenmektir. Bir toplum adına konuşmak da o toplumun içindeki farklı sesleri duyma yükümlülüğü taşır.
İnsanlar bir partiye oy verdiklerinde düşünme haklarını teslim etmez. Bir kuruma üye olduklarında bütün kararları peşinen onaylamaz. Bir inanç topluluğuna ait olduklarında da kendi sorularını sormaktan vazgeçmiş olmaz.
Çoğunluk adına konuşan kişi, çoğunluğun içindeki farklılığı ve azınlıkta kalanların eşitliğini ne kadar gözetiyor?
Temsilin demokratik değerini bu soruyla da ölçmeliyiz.
Çünkü ortak geleceği kurmak, yalnızca daha çok oy toplamak değildir. Kararı kaybedenin de o gelecekte eşit bir yeri bulunduğunu güvenceye almaktır.
Bir sonraki bölüm:
Muhalefet Neyi Değiştirmek İstiyor?
Yol bir, sürek binbir.
Àşk ile…
✍️ Roj Arslan-Gülçehre
Hazırlanma tarihi: 28.11.2026

-
Kendi İçimizde Farklı Olana Ne Kadar Yer Var?
Dışarıda savunduğumuz eşitliği kendi ilişkilerimizde ne kadar yaşatıyoruz? Bu bölüm; ailede, siyasi çevrelerde ve Alevî kurumlarında farklı düşünceye yaklaşımı sorguluyor. Rızalık, kadınların ve gençlerin karar hakkı, parti içi demokrasi ve gönüllülük üzerinden, anlaşmazlık sürerken de eşit kalabilmenin yollarını tartışıyor.
-
Güvenlik Söylemi Farklılıklarla Nasıl İlişkilendi?
Türkiye’de güvenlik ihtiyacı ile farklı kimliklerin hakları nasıl birlikte korunabilir? Bu bölüm; olağanüstü yetkileri, ifade özgürlüğünü ve kimliklerin tehdit olarak görülmesi sorununu sorguluyor. Aksoy ve akademisyenler bildirisi kararlarıyla Kuzey İrlanda örneğinden hareketle, ortak güvenliğin hukuk ve eşit yurttaşlıkla ilişkisini ele alıyor.
-
Merkezden Yönetmek Birlikte Yaşamaya Yeter mi?
Türkiye’de bütün kararların merkezden alınması birlikte yaşamayı güçlendirir mi? Bu bölüm; yerel yönetimleri, yurttaş katılımını, kaynak paylaşımını ve kayyım tartışmasını ele alıyor. Almanya’dan bir anayasal örnekle, yerel karar hakkının ortak hukuk ve eşit kamu hizmeti güvenceleriyle nasıl birlikte düşünülebileceğini sorguluyor.
-
Devlet, Hükümet ve Rejim: Değişenler ve Sürenler
Devlet, hükümet ve rejim arasındaki fark nedir? Bu bölüm, Türkiye’de siyasi yönetim değişirken kurumlarda ve güç ilişkilerinde nelerin sürebildiğini sorguluyor. Kamu hizmetinde tarafsızlık, Alevîlerin kendi inanç yaşamlarını belirleme hakkı ve Almanya’dan bir anayasal örnek üzerinden, değişimin yurttaşın hayatında nasıl ölçülebileceğini tartışıyor.
-
İmparatorluktan Cumhuriyete: Ortak Yurttaş Nasıl Tanımlandı?
Osmanlı’dan Cumhuriyete geçerken ortak yurttaşlık nasıl tanımlandı? Bu bölüm; 1876, 1921 ve 1924 anayasaları, nüfus mübadelesi, kadınların siyasi hakları ve inanç alanındaki düzenlemeler üzerinden eşit yurttaşlık ile aynılaştırma arasındaki ayrımı sorguluyor. Alevîlerin, özellikle Kızılbaş Alevîlerin kendi inanç yaşamlarını belirleme hakkını tarihsel çerçeveye yerleştiriyor.
-
Muhalefet Neyi Değiştirmek İstiyor?
Muhalefet yalnızca iktidarı mı, yoksa yönetme biçimini de mi değiştirmek istiyor? Bu bölüm; Türkiye’de kurumsal reform vaatlerini, kamu görevlerinde adaleti, Alevîlerin eşit muhataplık talebini ve parti içi katılımı sorguluyor. 2023 mutabakatı ve Almanya’daki denetim örneği üzerinden, değişimin hangi güvencelerle kalıcılaşabileceğini tartışıyor.
-
Geçmişle Konuşmadan Ortak Gelecek Kurulur mu?
Geçmişle yüzleşmeden ortak gelecek kurulabilir mi? Bu bölüm; Dersim’e ilişkin özür tartışmasını, Madımak’ın nasıl anıldığını ve Cumartesi Anneleri’nin hakikat arayışını ele alıyor. Güney Afrika örneğiyle hafıza, araştırma, adalet ve onarım arasındaki ilişkiyi sorgularken, geçmişin sorumluluğunu bugünün insanlarına toplu suç yüklemeden konuşmanın yollarını arıyor.
-
Türkiye’de Herkes İçin Huzur Nasıl Kurulur?
Türkiye’de herkes için huzur nasıl kurulur? Dizinin kapanışında eşit yurttaşlık, inanç ve dil özgürlüğü, denetlenebilir yetki, geçmişle yüzleşme ve demokratik katılımı ortak yaşamın güvenceleri olarak değerlendiriyoruz.
-
Birlik Hangi Dille Kuruldu?
Türkiye’de ortak dil ile ana dili hakları nasıl birlikte düşünülebilir? Bu bölüm; tarihsel dil politikalarını, seçmeli dil derslerini, ana dilinde eğitim tartışmasını ve dilin kültürel hafızadaki yerini ele alıyor. İspanya’dan bir anayasal örnekle, ortak iletişimi güçlendirmenin farklı dilleri görünmez kılmayı gerektirip gerektirmediğini sorguluyor.
-
Türkiye’de Huzur İçin Aynı mı Olmalıyız?
Türkiye’de huzur için aynı kimliği, inancı ve düşünceyi paylaşmak zorunda mıyız? Dizinin açılışı; birlik ile tekçilik arasındaki farkı, eşit yurttaşlığı ve güvenlik söylemini sorguluyor. Türkiye’deki anayasal ilkeler ve Alevîlerin taleplerinden hareketle, Kanada karşılaştırması eşliğinde farklılıklarla birlikte yaşamanın koşullarını tartışıyor.
-
Makbul Yurttaşın İnancı Olur mu?
Eşit yurttaşlığın makbul bir inancı olabilir mi? Bu bölüm; Türkiye’de laikliği, devletin tarafsızlığını, din öğretimini ve Alevîlerin kendi inanç yaşamlarını belirleme hakkını sorguluyor. Özellikle Kızılbaş Alevîlerin devletleştirme ve asimilasyon kaygılarını ele alırken, kamusal destek ile inanç üzerinde karar verme yetkisini birbirinden ayırıyor.
