Âşık Veysel’i yalnızca “Uzun İnce Bir Yoldayım” ya da “Kara Toprak” ile hatırlamak eksik kalır. O, Anadolu insanının acısını, sevgisini, toprağa bağlılığını, ölümü, dostluğu, eşitliği ve birlikte yaşamı yalın bir dille anlatan; halk şiirini 20. yüzyıla taşıyan büyük bir ozandır.
ÂŞIK VEYSEL: TOPRAĞIN, İNSANIN VE BİRLİK DÜŞÜNCESİNİN OZANI
Âşık Veysel Şatıroğlu, 1894 yılında Sivas’ın Şarkışla ilçesine bağlı Sivrialan köyünde doğdu. Yedi yaşında geçirdiği çiçek hastalığı nedeniyle bir gözünü kaybetti; diğer gözünü de daha sonra yaşadığı bir kazanın ardından kullanamaz hale geldi. Babasının yönlendirmesiyle sazla tanıştı ve giderek âşıklık geleneğinin en güçlü temsilcilerinden biri oldu. 21 Mart 1973’te Hakk’a yürüdü. (Kültür ve Turizm Bakanlığı)
Onun hayatı büyük kentlerin salonlarında başlamadı.
Köyde başladı.
Toprakta başladı.
Yoksullukla, hastalıkla, kayıplarla ve gündelik emekle başladı.
Belki de bu nedenle söylediği sözler halkın kulağına yabancı gelmedi.
Çünkü yaşadığı hayatla söylediği söz arasında mesafe yoktu.
Karanlıktan değil, iç görmeden konuştu
Âşık Veysel’in görme yetisini çocuk yaşta kaybetmesi onun dünyasını daraltmadı.
Tam tersine, işitmeye, sezgiye ve iç dünyaya dayalı farklı bir şiir evreni kurdu.
Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın biyografisinde de onun şiir dünyasının “işiterek öğrenme” üzerinden geliştiği, ölüm, dünyanın geçiciliği, insan iradesi ve geleneksel halk inançları üzerine yoğunlaştığı belirtilir. (Kültür ve Turizm Bakanlığı)
Bu nedenle Veysel’in şiiri yalnızca manzarayı anlatmaz.
İnsanın içini anlatır.
Toprağa bakar.
Ama aslında ölümü düşünür.
Dosta seslenir.
Ama aslında insanın yalnızlığını anlatır.
Bir ağacı söyler.
Ama aslında yaşamı anlatır.
Toprak onun için yalnızca toprak değildi
Âşık Veysel denildiğinde en güçlü imgelerden biri kara topraktır.
Toprak onun şiirinde yalnızca tarım yapılan bir alan değildir.
Doğumdur.
Emektir.
Geçimdir.
Ölümdür.
Ve sonunda insanın tekrar döneceği yerdir.
Bu yönüyle onun doğa anlayışı çok derindir.
İnsan doğanın efendisi değildir.
Doğanın parçasıdır.
Bu bakış, Anadolu’nun kadim doğa kültürüyle de güçlü biçimde örtüşür.
Kültür Bakanlığı da Veysel’i “toprağa sevgiyi öven bir kır ozanı” olarak tanımlar. (Kültür ve Turizm Bakanlığı)
Birlik fikri onun şiirinin merkezindeydi
Âşık Veysel’in toplumsal yönünü anlamak için yalnızca aşk şiirlerine değil, insan ilişkileri ve toplumsal ayrılıklar üzerine söylediklerine de bakmak gerekir.
Onun şiir dünyasında sınıf ayrımı, insanlar arasındaki düşmanlık, birlik duygusunun kaybolması ve kültürel yozlaşma eleştiri konusu olur. Sivas Kültür ve Turizm Müdürlüğü tarafından yayımlanan akademik çalışmada da Veysel’in şiirlerindeki sosyal eleştirinin özellikle sınıf ayrılığı, birlik ve beraberlik, birey-toplum ilişkisi ve kültürel yozlaşma başlıklarında yoğunlaştığı belirtilir. (Sivas Kültür ve Turizm Müdürlüğü)
Bu önemli bir noktadır.
Çünkü Veysel sadece bireysel acıyı anlatmadı.
Toplumun yarasını da gördü.
İnsanları birbirine düşman eden anlayışa mesafeliydi
Âşık Veysel’in şiirlerinde mezhepçi, sınıfsal veya kimlikçi nefret dili baskın değildir.
Aksine insanlar arasındaki derin kırgınlıkların sona ermesini ister.
Kültür ve Turizm Bakanlığı da onun “insanlar arasındaki derin kin ve kırgınlığı reddettiğini” açıkça belirtir. (Kültür ve Turizm Bakanlığı)
Bu nedenle onun şiirinde sürekli olarak şu düşünce dolaşır:
İnsan önce insandır.
Dostluk önemlidir.
Birlik önemlidir.
Toprak hepimizi eşitler.
Bu anlayış, Alevi Yolundaki “yetmiş iki millete bir nazarla bakmak” düşüncesiyle de yakın bir ahlaki akrabalık taşır.
Alevi kültürü ve âşıklık geleneği
Âşık Veysel’in yetiştiği kültürel çevre, Alevi-Bektaşi ve halk ozanlığı geleneğinin güçlü olduğu bir dünyaydı.
Yunus Emre, Karacaoğlan ve Pir Sultan gibi ozanlardan etkilendiği Kültür Bakanlığı’nın hazırladığı biyografik anlatılarda da vurgulanır. (Kültür ve Turizm Bakanlığı)
Onun şiirinde tasavvufi ve halk inancına dayalı güçlü bir damar vardır.
Bu yüzden Veysel’de;
insan,
Hakk,
toprak,
ölüm,
gönül,
dostluk,
yol
birbirinden tamamen kopuk kavramlar değildir.
Bir bütünün parçalarıdır.
Pir Sultan’dan Yunus’a uzanan damar
Âşık Veysel’in geleneği sıfırdan başlamadı.
O, Anadolu halk şiirinin uzun sürekliliği içinde yetişti.
Yunus Emre’nin yalınlığı…
Pir Sultan’ın halka yakın dili…
Karacaoğlan’ın doğası…
Âşıklık geleneğinin saz-söz ilişkisi…
Bütün bunlar onun şiir dünyasında yeniden şekillendi.
Kültür ve Turizm Bakanlığı, onu Yunus Emre ile başlayan halk şiiri çizgisinin Cumhuriyet dönemindeki en önemli temsilcilerinden biri olarak değerlendirir. (Kültür ve Turizm Bakanlığı)
Ancak Veysel başkasını tekrar etmedi.
Kendi sesini kurdu.
Cumhuriyet döneminin halk ozanı
Âşık Veysel’in hayatında Ahmet Kutsi Tecer önemli bir dönüm noktasıdır.
1931’de düzenlenen Sivas Halk Şairleri Bayramı’nda geniş kitlelerce tanınmaya başladı. 1933’te Cumhuriyet’in 10. yılı için Ankara’ya davet edildi. Daha sonra radyolarda, Halkevlerinde ve Köy Enstitülerinde sazı ve sözüyle yer aldı. (Kültür ve Turizm Bakanlığı)
Bu süreç onu köyden ülke çapında tanınan bir halk ozanına dönüştürdü.
Ama ünü arttıkça halktan uzaklaşmadı.
Sözünün dili yine sade kaldı.
Köy Enstitüleri ve eğitime verdiği önem
Âşık Veysel’in toplumsal yönünün önemli parçalarından biri eğitimdir.
Köy Enstitülerinde saz öğretmenliği yaptı; Arifiye, Hasanoğlan ve Çifteler gibi enstitülerde öğrencilerle buluştu. (Kültür ve Turizm Bakanlığı)
Bu, onun yalnızca türkü söyleyen bir ozan olmadığını gösterir.
Bilginin paylaşılmasına inanıyordu.
Köylü çocuklarının eğitim görmesini önemseyen bir dönemin içinde aktif biçimde yer aldı.
Okul onun şiirlerinde de olumlu bir değer olarak karşımıza çıkar.
Toplumsal eleştirisi sert sloganlardan değil, halk dilinden gelirdi
Veysel’in eleştiri tarzı bağıran bir dil değildir.
İroni vardır.
Sitem vardır.
Uyarı vardır.
İnsanın kendisini sorgulaması vardır.
Onun toplumsal eleştirisi şuradan doğar:
“Niye birbirimizi küçümsüyoruz?”
“Niye ayrılıyoruz?”
“Niye toprağa, emeğe ve dosta kıymet vermiyoruz?”
Bu nedenle eleştirisi bugün de eskimemiştir.
Akademik çalışmalar da onun şiirlerinde bireysel eleştiriden toplumsal eleştiriye doğru genişleyen güçlü bir damar bulunduğunu gösteriyor. (Sivas Kültür ve Turizm Müdürlüğü)
Sınıf farklarına karşı bakışı
Âşık Veysel’in şiirlerinde zengin-yoksul, güçlü-zayıf ayrımı zaman zaman açık biçimde eleştirilir.
Toprak herkes için aynıdır.
Ölüm herkes için aynıdır.
İnsan hayatının sonunda mal, makam ve servet kalıcı değildir.
Bu nedenle şiirlerinde güçlü bir eşitlik duygusu bulunur.
Bu eşitlik modern siyasi teori diliyle anlatılmaz.
Halkın diliyle anlatılır.
Ama anlamı derindir.
Halkla arasındaki mesafe hiç açılmadı
Âşık Veysel’i bu kadar güçlü yapan şeylerden biri budur.
Şöhretli oldu.
Ankara’ya gitti.
Radyo programlarına çıktı.
Devlet kurumlarınca tanındı.
TBMM tarafından Türk diline ve toplumsal birliğe yaptığı katkılar nedeniyle kendisine maaş bağlandı. (Kültür ve Turizm Bakanlığı)
Ama o yine Sivrialan’ın ozanı olarak kaldı.
Toprağa dokunmaya devam etti.
Köyünü terk edip başka bir kimliğe bürünmedi.
Cumhuriyet ve Atatürk’e yaklaşımı
Âşık Veysel’in Cumhuriyet ve Atatürk’e olumlu yaklaşımı da biyografisinin önemli parçalarındandır.
Cumhuriyet’in 10. yılı dolayısıyla yazdığı şiir ve Ankara’ya yaptığı yolculuk, onun Cumhuriyet’e duyduğu bağlılığın göstergeleri arasında değerlendirilir. Atatürk Kültür Merkezi kaynaklarında da Veysel’in Atatürk ve Cumhuriyet sevgisine ilişkin çalışmalar yer alır. (Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı)
Bu yönüyle Veysel, Cumhuriyet dönemindeki halk ozanlığını yeni toplumsal koşullarla buluşturan isimlerden biri oldu.
Ama devletle ilişkisi onu “resmî ozan” yapmaz
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir.
Devlet tarafından tanınmış olması, onun şiirini sadece resmî ideolojiye indirgemek anlamına gelmez.
Onun asıl gücü devlet söylemini tekrar etmesinden değil, halkın yaşamını anlatmasından gelir.
Yoksulluk.
Ölüm.
Aşk.
Doğa.
Toprak.
Birlik.
İnsan.
Bu temalar onun asıl dünyasıdır.
“Karanlık Dünya” ve sinemaya taşınan hayat
Âşık Veysel’in yaşamı sinemaya da aktarıldı.
Metin Erksan’ın 1952’de çektiği Karanlık Dünya, Veysel’in hayatından esinlenen ve onun köyünde çekilen erken dönem gerçekçi sinema örneklerinden biridir. Kültür Bakanlığı bu filmi Türk sinemasında toplumsal gerçekçilik arayışının dikkat çekici örnekleri arasında değerlendirir. (E-Kitap)
Bu da Veysel’in yalnızca müzik ve şiirde değil, sinema tarihinde de iz bıraktığını gösterir.
Eserleri
Âşık Veysel’in şiirleri zaman içerisinde çeşitli kitaplarda toplandı.
Kültür Bakanlığı’nın kayıtlarında öne çıkan başlıca eserler şunlardır:
Âşık Veysel’den Deyişler — 1944
Sazımdan Sesler — 1949
Âşık Veysel Hayatı ve Şiirleri — 1953
Dostlar Beni Hatırlasın — 1970 (Kültür ve Turizm Bakanlığı)
Ancak Veysel’in gerçek kitabı biraz da halkın hafızasıdır.
Çünkü birçok şiiri artık yalnızca basılı metin olarak değil, türkü olarak yaşıyor.
“Uzun İnce Bir Yol” neden bu kadar güçlü?
Çünkü yalnız Veysel’in hikâyesi değildir.
Hepimizin hikâyesidir.
Doğumdan ölüme giden insan yolculuğunu sade birkaç kelimeyle anlatır.
Bu yüzden dünyaya gelirken de anlaşılır.
80 yıl sonra da.
200 yıl sonra da anlaşılabilir.
Gerçek halk şiirinin gücü budur.
“Kara Toprak” neden unutulmuyor?
Çünkü toprağı romantik bir süs olarak anlatmaz.
Toprağı insan hayatının özüne yerleştirir.
İnsan her şeyi deneyebilir.
Dostluklar değişebilir.
Makam gider.
Servet gider.
Ama toprak kalır.
Bu bakışta hem Anadolu köylüsünün hayat tecrübesi hem de derin bir felsefi sezgi vardır.
Âşık Veysel’in toplumsal duruşunun özü
Onun dünyasını birkaç kavramla anlatmak mümkündür:
İnsan sevgisi.
Toprak sevgisi.
Dostluk.
Birlik.
Eşitlik.
Emek.
Doğa.
Ölümün karşısında tevazu.
Ve insanın kendi nefsini sorgulaması.
Bu nedenle Veysel’in mücadelesi sloganlı bir siyasi mücadele değildir.
Ama derin bir ahlaki ve toplumsal mücadeledir.
Onun mücadelesi neydi?
Karanlığa rağmen üretmek.
Yoksulluğa rağmen saz çalmak.
İnsanlar ayrılırken birlik söylemek.
Toprak küçümsenirken toprağın değerini anlatmak.
Köylüyü küçümseyen bir dünyada köylünün dilini edebiyata taşımak.
Görmeyen gözlerle dünyaya daha derinden bakabilmek.
Bu küçümsenecek bir mücadele değildir.
Bugün Âşık Veysel bize ne söylüyor?
Bugün toplum çok daha hızlı.
Ama daha mı yakın?
İnsanlar birbirlerine daha fazla ulaşıyor.
Ama daha mı çok anlıyor?
Kimlikler üzerinden ayrışıyoruz.
Siyasi görüşler üzerinden birbirimizi düşmanlaştırıyoruz.
Doğayı tüketiyoruz.
Toprağı yalnızca ekonomik değer olarak görüyoruz.
Bu nedenle Veysel’in sözü bugün yeniden anlam kazanıyor.
Birlik.
Toprak.
İnsan.
Dostluk.
Bunlar eski kavramlar değildir.
Bugünün ihtiyaçlarıdır.
Alevi toplumsal hafızasında yeri
Âşık Veysel, Alevi-Bektaşi kültürel çevresinden beslenen bir halk ozanı olarak Alevi toplumunun kültürel hafızasında önemli bir yere sahiptir.
Ama onu sadece Alevilere ait bir ozan olarak görmek de eksik kalır.
Onun sözü sınırları aşmıştır.
Türkiye’nin farklı inançlarından ve toplumsal kesimlerinden insanlar onu sahiplenmiştir.
Belki de büyüklüğü burada yatar.
Kendi köklerinden kopmadan evrensel olabilmek.
Bugün Sivrialan’daki evi Âşık Veysel Müzesi olarak ziyaret ediliyor; kişisel eşyaları ve fotoğrafları burada sergileniyor. (Sivas Kültür ve Turizm Müdürlüğü)
Bizim duruşumuz
Âşık Veysel’i anmak yalnızca türkülerini dinlemek değildir.
Onun insan anlayışını anlamaktır.
Toprağın değerini yeniden düşünmektir.
İnsanlar arasındaki kin ve ayrılığa karşı durmaktır.
Kültürel kökleri korurken başka insanlara kapanmamaktır.
Ve insanı insan yapan şeyin makam değil, gönül olduğunu hatırlamaktır.
Veysel bize büyük laflarla değil, sade sözlerle seslendi.
Belki de bu yüzden hâlâ duyuluyor.
ÂŞIK VEYSEL’İ SAYGI, SEVGİ VE ÖZLEMLE ANIYORUZ.
Sazıyla…
Sözüyle…
Toprağa bağlılığıyla…
İnsan sevgisiyle…
Ve ayrılığın karşısına birlik düşüncesini koyan duruşuyla…
Dostlar onu hâlâ hatırlıyor.
Ve hatırlamaya devam edecek.
Yol bir, sürek binbir.
-
Kaç Kişiyiz Değil, Nasıl İnsanlarız?
Bir inancın gücü kaç kişiye ulaştığıyla mı, yoksa nasıl insanlar yetiştirdiğiyle mi ölçülür? Roj Arslan-Gülçehre, Aleviliğin yayılmadan çok insanı, rızalığı, vicdanı, doğayı ve toplumsal sorumluluğu merkeze alan yapısını sorguluyor.
-
Alevilikte Dört Pir ve Dar Kavramı
Alevilikte Dar nedir? Dar-ı Mansur, Dar-ı Fazlı, Dar-ı Nesîmî ve Dar-ı Fatıma üzerinden rızalık, hesap verme ve Yol uğruna bedelin anlamı.
-
Ekmek ve Dostluk
Hasret Anıl, insan emeğiyle dostluk arasındaki bağı; paylaşma, dayanışma, rızalık ve giderek bireyselleşen toplumsal ilişkiler üzerinden ele alıyor.
-
Çocuklarımıza
Çocukların yeri ağır çalışma koşulları değil; okul, oyun ve güvenli bir yaşamdır. Hasret Anıl, çocuk emeği, yoksulluk ve çocukların geleceğe ilişkin hakları üzerine düşünüyor.
-
Ekmek ve Adalet
Adalet yalnızca mahkemelerde aranan bir hak değildir. Hasret Anıl; ekmek, emek, ekonomik yaşam, insan onuru, rızalık ve doğayla ilişkimiz üzerinden adaletin günlük yaşamdaki karşılığını sorguluyor.
-
Kadının Özgürlüğü
Hasret Anıl, kadın özgürlüğünü sosyalist kadın hareketinin emek ve sınıf perspektifinden ele alırken; ekonomik bağımsızlık, kadın-erkek eşitliği ve Alevi toplumunda “canların eşitliği” üzerine düşünmeye çağırıyor.
