Karadeniz’in Karanlık Gecesi: Mustafa Suphi ve Onbeşler
Bir yolculuk yarım kaldı. On beş insan Karadeniz’in karanlığında yaşamdan koparıldı; fakat onların hikâyesi Türkiye’nin toplumsal ve siyasal belleğinden silinmedi.
Türkiye’nin yakın tarihinde bazı geceler vardır ki üzerinden bir asır geçse de soruları, acıları ve bıraktığı izler yaşamaya devam eder. 28–29 Ocak 1921 gecesi, Mustafa Suphi ve arkadaşlarının Trabzon açıklarında öldürülmesi de bu gecelerden biridir. Tarihe “Onbeşler” olarak geçen bu insanlar, Anadolu’ya taşıdıkları düşünceleriyle birlikte Karadeniz’in sularında yaşamdan koparıldılar. Cinayetin kim tarafından planlandığı ve arkasındaki siyasi sorumluluğun ne olduğu ise tarih yazımında tartışılmaya devam etmektedir. Atatürk Ansiklopedisi
Mustafa Suphi: Bir düşüncenin peşinde geçen hayat
1883’te Giresun’da doğan Mustafa Suphi, İstanbul Hukuk Mektebi’ni bitirdikten sonra Paris’te siyasal bilimler ve ekonomi eğitimi aldı. Gazetecilik ve öğretmenlik yaptı; dönemin siyasal mücadelelerinin içinde yer aldı. 1913’te Sinop’a sürgün edildi, daha sonra Rusya’ya geçti. 1917 Devrimi sonrasındaki siyasal ortam onun düşünsel yönelimini belirledi ve sosyalist hareket içerisinde etkinleşti. Atatürk Ansiklopedisi
10 Eylül 1920’de Bakü’de gerçekleştirilen kongrede farklı komünist grupların birleşmesiyle Türkiye Komünist Partisi kuruldu ve Mustafa Suphi partinin önde gelen isimlerinden biri oldu. Parti çalışmalarını Anadolu’ya taşımak amacıyla arkadaşlarıyla birlikte yola çıktı. Atatürk Ansiklopedisi
Bu, yalnızca coğrafi bir yolculuk değildi.
Onların düşüncesinde emek, eşitlik, sınıfsal adalet ve yeni bir toplumsal düzen arayışı vardı.
Anadolu’ya uzanan yol
Mustafa Suphi ve beraberindeki heyet 28 Aralık 1920’de Bakü’den hareket ederek Kars üzerinden Anadolu’ya geçti. Amaçlarından biri Ankara’ya ulaşmak ve dönemin siyasi yönetimiyle görüşmekti. Ancak Ankara hükûmeti Mustafa Suphi’nin siyasi faaliyetlerine açık biçimde mesafeliydi. Heyet Kars ve Erzurum güzergâhında protestolarla karşılaştı; Erzurum’a girmeleri engellendi ve Trabzon yönüne gönderildiler. Atatürk Ansiklopedisi
Yol artık Ankara’ya değil, Karadeniz’e çıkıyordu.
Karadeniz’in karanlık gecesi
Trabzon’a ulaşan Mustafa Suphi ve arkadaşları bir tekneyle denize açıldı.
Aralarında Mustafa Suphi’nin yanı sıra eğitimci ve siyasetçi Ethem Nejat da bulunuyordu. Kaynaklar, kafiledeki 15 kişinin 28–29 Ocak 1921’de Trabzon açıklarında Yahya Kaptan ve adamları tarafından öldürüldüğünü aktarıyor. Atatürk Ansiklopedisi
Ancak olayın arkasındaki siyasi sorumluluk konusu tarih yazımının tartışmalı alanlarından biri olarak kaldı. Atatürk Ansiklopedisi, daha üst düzey isimlerin cinayetin arkasında bulunduğu yönündeki iddiaları destekleyen belge bulunmadığını belirtirken; aynı ansiklopedinin Ethem Nejat maddesi cinayetin kimler tarafından planlandığının hiçbir zaman açıklığa kavuşmadığını kaydediyor. Atatürk Ansiklopedisi
Bu nedenle tarihsel olarak kesinleştirilemeyen noktaları kesin hükümlere dönüştürmeden anlatmak gerekir.
Fakat tartışmasız olan bir gerçek vardır:
On beş insan o gece yaşamdan koparıldı.
Onbeşler neden hâlâ hatırlanıyor?
Mustafa Suphi ve arkadaşlarını yalnızca öldürüldükleri gece üzerinden okumak onların hikâyesini eksik bırakır.
Onlar, Osmanlı İmparatorluğu’nun çözüldüğü, savaşların ve devrimlerin dünyayı değiştirdiği bir çağda kendi toplumsal gelecek tasavvurlarının peşinden gittiler. Bunun için örgütlendiler, yazdılar, tartıştılar ve sonunda Anadolu’ya doğru yola çıktılar.
Savundukları siyasal düşünceler tarih boyunca farklı biçimlerde değerlendirilmiş ve tartışılmıştır. Ancak onların öldürülmesi, Türkiye siyasi tarihinin çözülmemiş ve hafızada kalan olaylarından biri olmayı sürdürmektedir. Atatürk Ansiklopedisi
DDP72 için asıl önemli olan da burada başlıyor:
Toplumsal hafıza yalnızca üzerinde uzlaşılan geçmişi değil, tartışmalı ve karanlık bırakılmış sayfaları da hatırlamak zorundadır.
Çünkü unutmak, geçmişi değiştirmez.
Hatırlamak ise geçmişi yeniden yaşamak değil; onunla yüzleşebilmenin ilk adımıdır.
Bir yolculuk yarım kaldı…
Mustafa Suphi ve yoldaşlarının Karadeniz’de son bulan yolculuğunun üzerinden bir asırdan fazla zaman geçti.
Deniz o gece olanları içine aldı.
Ama tarih unutmadı.
Mustafa Suphi ve Onbeşler’i tarihsel ve toplumsal belleğimizin bir parçası olarak anıyoruz.
28–29 Ocak 1921
Bellek • Emek • Eşitlik • Dayanışma • İnsanlık
-
Hızır Orucu
“Dersim’de Hızır yalnızca çağrılan değil; dara düşenin yanında olduğuna inanılan, lokmada, suda, yolda ve insanın insana uzattığı elde yaşatılan kadim bir umuttur.” Hızır Orucu: Dersim’de…
-
12 MART 1971
12 Mart 1971 yalnızca hükümete verilmiş bir askerî muhtıra değildi. Seçilmiş siyasetin askerî vesayet altına alınması, parlamenter düzenin baskı altına sokulması, temel hak ve özgürlüklerin…
-
ALİ EKBER ÇİÇEK
Ali Ekber Çiçek’i yalnızca “Haydar Haydar” ile anmak eksik kalır. O, Alevi-Bektaşi söz ve müzik geleneğini, cemlerin içinden gelen deyişleri ve semahları büyük bir saz…
-
Kadir İnanır: Sinemadan Toplumsal Hafızaya Uzanan Bir Yaşam
Kadir İnanır, yarım asrı aşan sanat yaşamında yalnızca Yeşilçam’ın unutulmaz yüzlerinden biri olmadı; toplumsal sorunlara söz söyleyen, barışı ve birlikte yaşamı savunan sanatçı kimliğiyle de…
-
MUSA ANTER
MUSA ANTER: DİLİN, HAFIZANIN VE KÜRT KİMLİĞİNİN ISRARLI SESİ Musa Anter’i yalnızca öldürülen bir gazeteci olarak anmak eksik kalır. O, Kürt dili, kültürü ve kimliği…
-
Muharrem Ertaş
Muharrem Ertaş, yalnızca büyük bir bozlak ustası değil; Orta Anadolu’nun Abdal müzik geleneğini sesiyle, sazıyla ve yaşamıyla taşıyan en önemli kültür aktarıcılarından biridir. Onun sanatında…
