9. Hiyerarsisiz Toplum mu Denetlenebilir Yetki mi

Hiyerarşisiz Toplum mu, Denetlenebilir Yetki mi?

İnsan Hiyerarşiye Mahkûm mudur? — Yazı Dizisi, 9. Bölüm | 9/10

“Bir görevi yürütmek için yetki gerekebilir. Ancak hiçbir yetki, insanı hesap vermekten uzaklaştıran ve başkalarının söz hakkını ortadan kaldıran bir üstünlüğe dönüşmemelidir.”

✍️ Roj Arslan-Gülçehre

Bir toplantıda söz sırasını düzenleyen kişiyi düşünelim.

Herkes aynı anda konuştuğunda birbirimizi duyamayız. Toplantının akışını gözetmek ve konuşmak isteyenlere sıra vermek gerekir.

Bu görevi bir kişi üstlenebilir.

Peki o kişiye verilen yetki nereye kadar uzanır?

Kimin hangi düşünceyi savunacağını belirleyebilir mi?

Kendisine karşı çıkanın sözünü kesebilir mi?

Toplantıyı düzenlemek için aldığı görevi, toplantının iradesine sahip olmak gibi görebilir mi?

Bu sorular bizi yazı dizimizin başından beri izlediğimiz ayrıma getiriyor:

Görev ile egemenlik aynı şey değildir.

Ancak bu ayrımı söylemek yetmez. Günlük yaşamda nasıl korunacağını da düşünmeliyiz.

Önceki bölümde başka türlü örgütlenmenin yollarını ele aldık. Ortak kararın, açık görevlerin ve görev devrinin önemini tartıştık.

Şimdi soruyu biraz daha derinleştireceğiz:

Bütün yetki farklılıklarını ortadan kaldırmak mı gerekir, yoksa yetkinin sınırlarını ve denetimini kurmak mı?

Önce Hangi Hiyerarşiden Söz Ettiğimizi Açıklayalım

Hiyerarşi sözcüğünü her kullandığımızda aynı şeyi anlatmıyor olabiliriz.

Bazen görevlerin birbirine bağlanmasını kastediyoruz.

Bazen belirli insanların karar verme yetkisini.

Bazen de bazı insanların diğerlerinden daha değerli, daha dokunulmaz veya daha fazla hak sahibi sayılmasını.

Bunları birbirinden ayırmadığımızda tartışma kolayca karışır.

Bir sağlık ekibinde görevlerin farklı olması ile bir yöneticinin çalışanları aşağılaması aynı durum değildir.

Bir teknik uzmanın önerisine başvurmak ile onun bütün konularda son sözü söylemesini kabul etmek de aynı şey değildir.

Bu yazıda savunduğum ölçü şudur:

İnsanlar görev, bilgi ve sorumluluk bakımından farklılaşabilir.

Fakat bu farklılaşma, insanlık değeri bakımından üstünlük üretmemelidir.

Üstelik yalnız birbirimizi eşit gördüğümüzü söylemekle yetinemeyiz. Yetki sahibi olanın başkalarının yaşamı üzerindeki etkisini de sınırlamalıyız.

Eşit insanlık değeri, farklı görevlerin arkasına saklanan sınırsız gücü kabul etmemeyi de gerektirir.

Yetki Olmadığını Söylemek Gücü Ortadan Kaldırır mı?

Bir toplulukta “Bizde kimse yönetici değildir” denilebilir.

Ancak gündemi yine aynı kişi hazırlıyorsa, ortak hesaplara yalnız o erişiyorsa ve dışarıyla bütün ilişkileri o yürütüyorsa fiilî bir güç bulunur.

Adının konulmaması, bu gücü ortadan kaldırmaz.

Hatta sorumluluğunu belirlemeyi zorlaştırabilir.

Yanlış bir karar alındığında kim açıklama yapacak?

Bir bilginin paylaşılmamasından kim sorumlu olacak?

Topluluk adına verilmiş bir söz nasıl değerlendirilecek?

Bu nedenle yetkiyi görünür kılmak önemlidir.

Kimin hangi işi yürüttüğünü bilmek, onu topluluğun üzerinde görmek değildir.

Tam tersine, görevin sınırını ve hesabını belirlemenin başlangıcıdır.

Gücün adını gizlemek yerine, nerede bulunduğunu ve nasıl kullanılacağını açıkça konuşmalıyız.

Görev İçin Verilen Yetkinin Sınırı Nasıl Çizilir?

Bir çalışma grubuna etkinlik düzenleme görevi verildiğini düşünelim.

Bu grup salon araştırabilir, program seçenekleri hazırlayabilir ve önceden belirlenmiş bütçe içinde bazı işleri yürütebilir.

Ancak bu görev, kurumun ortak varlığını satma veya bütün çalışma yönünü değiştirme yetkisi anlamına gelmez.

Yetkinin hangi iş için verildiği açık olmalıdır.

Hangi kaynaklar kullanılabilir?

Hangi kararlar için yeniden onay gerekir?

Görev ne zaman tamamlanmış sayılır?

Kimlere ve hangi aralıklarla bilgi verilecektir?

Bunlar baştan konuşulmalıdır.

OECD’nin kamu yönetiminde dürüstlük ve hesap verebilirlik üzerine rehberi de sorumlulukların açıkça atanmasını, kurumlar arası işbirliğini ve denetim yollarını birlikte ele alır. Kamu kurumları için hazırlanmış bu çerçeve, görev açıklığı ile hesap verme ilişkisinin önemini gösterir; küçük bir derneğe aynen aktarılacak tek bir şema sunmaz. ¹

Bir görevin varlığı kadar, o görevin neleri kapsamadığının bilinmesi de önemlidir.

Uzmanlık Nereye Kadar Yetki Verir?

Bir su hattının onarılmasında teknik bilgiye ihtiyaç duyabiliriz.

Hangi malzemenin kullanılacağı veya hangi uygulamanın güvenli olduğu konusunda uzman görüşü önemlidir.

Ancak teknik olarak yapılabilecek olan ile topluluğun hangi gereksinime öncelik vereceği aynı soru değildir.

Bir uzman maliyeti ve seçenekleri açıklayabilir.

Fakat ortak bütçenin hangi işler arasında paylaştırılacağı, daha geniş bir değerlendirme gerektirebilir.

Aynı şekilde topluluğun çoğunluğu bir teknik uygulamayı istiyor diye güvenlik koşulları yok sayılamaz.

Burada uzmanlık ile katılımı birbirinin karşısına koymamalıyız.

Uzman, bilgisini anlaşılır biçimde paylaşmalı; kararın teknik sınırlarını açıklamalıdır.

Karardan etkilenen insanlar da gereksinimlerini, kaygılarını ve önceliklerini dile getirebilmelidir.

Yetkinlik belirli bir alanda sorumluluk üstlenmeye temel olabilir; bütün yaşam üzerinde karar verme hakkı doğurmaz.

Acil Durumda Ortak Karar Beklenir mi?

Bir tehlike anında uzun toplantılar yapmak mümkün olmayabilir.

Örneğin ortak bir yapıda su baskını oluştuğunda, zararı durdurmak için hızlı davranmak gerekebilir.

Böyle durumlar için önceden belirlenmiş sınırlı yetkiler bulunabilir.

Ancak acil hareket etme gereği, sonradan açıklama yapmama hakkı vermez.

Ne oldu?

Hangi karar alındı?

Neden başka bir yol seçilmedi?

Hangi kaynak kullanıldı?

Bunlar tehlike geçtikten sonra değerlendirilebilmelidir.

Acil durum yetkisinin kapsamı ve süresi de belli olmalıdır.

Her zorluk sürekli bir olağanüstülük gerekçesine dönüştürülmemelidir.

Hızlı karar alma gereği, yetkinin kalıcı biçimde genişlemesinin bahanesi olmamalıdır.

Denetim Yalnız Hata Olduktan Sonra mı Yapılır?

Denetimi çoğu zaman bir yanlışın ardından başlatılan inceleme gibi düşünüyoruz.

Oysa denetim, yanlışın oluşmasını önleyecek bir işleyişin parçası da olabilir.

Bütçe sınırlarının baştan bilinmesi, kayıtların düzenli tutulması ve sorumlulukların paylaşılması buna yardımcı olur.

Küçük bir toplulukta bile bütün işlemleri tek kişinin yapmasına gerek olmayabilir.

Bir kişi harcamayı yürütür.

Bir başkası belgelerin düzenini kontrol eder.

Belirli aralıklarla ortak değerlendirme yapılır.

Buradaki amaç insanları sürekli şüphe altında bırakmak değildir.

Hata olduğunda bunun kişisel çatışmaya dönüşmeden görülebilmesini sağlamaktır.

Denetim, yalnız yanlış yapanı bulmak için değil, doğru işleyişi birlikte korumak için de vardır.

Denetleyeni Kim Denetleyecek?

Bir yöneticinin bütün kararları denetlemesi yeterli değildir.

Ancak denetim görevini üstlenen kişinin de sınırsız yetkiye sahip olması çözüm olmaz.

Denetimin konusu ve sınırı belli olmalıdır.

Denetleyen kişi hangi bilgiye erişebilir?

Bulgularını kime sunar?

Kendi yakınlığı veya çıkarı bulunan bir durumda nasıl hareket eder?

Yanlış bir değerlendirmesine nasıl itiraz edilir?

Bağımsızlık, kişinin hiçbir sorumluluk taşımaması anlamına gelmez.

İncelediği kararın sahibine bağımlı olmadan değerlendirme yapabilmesidir.

OECD’nin denetim üzerine rehberi, dış denetimin yanında denetim önerilerinin uygulanmasına ilişkin sorumlulukların da açık olması gerektiğini vurgular. Yani rapor hazırlanması kadar, bulgunun ardından ne yapıldığının izlenmesi de önemlidir. ²

Denetlenebilirlik, yalnız yöneticinin değil, denetim görevinin de hesap verebilir olmasını gerektirir.

İtiraz Hakkı Sonuç Doğurabiliyor mu?

Bir kurumda herkesin itiraz edebileceği söylenebilir.

Fakat bütün itirazlar aynı kişiye gidiyor ve o kişi kendi kararını tartışmasız son söz sayıyorsa bu hakkın etkisi sınırlı kalır.

İtirazın nasıl ele alınacağı bilinmelidir.

Ne kadar sürede yanıt verilecek?

Hangi gerekçeler değerlendirilecek?

Gerekirse kim yeniden inceleyecek?

Yanlış bulunursa ne düzeltilecek?

Bu soruların karşılığı olmalıdır.

Ayrıca itiraz eden insan, bu nedenle dışlanma veya görevini kaybetme korkusuna bırakılmamalıdır.

Öte yandan itiraz edilmesi, her kararın kendiliğinden duracağı anlamına da gelmez.

Kararın etkisi ve doğurabileceği zarar dikkate alınarak, hangi durumda uygulamanın bekletileceği önceden düzenlenebilir.

İtiraz hakkı, yalnız düşünceyi söylemek değil, düşüncenin adil biçimde değerlendirilmesini sağlayabilmektir.

Çoğunluk Her Konuda Haklı mıdır?

Bir kararın çoğunluk tarafından desteklenmesi, onun önemli bir ortak dayanağa sahip olduğunu gösterebilir.

Ancak çoğunluk da yanılabilir.

Eksik bilgiyle karar verebilir.

Bir grubun gereksinimlerini görmeyebilir.

Kısa vadeli yararı, uzun vadeli zararın önüne koyabilir.

Bu nedenle çoğunluk kararı ile sınırsız yetki birbirinden ayrılmalıdır.

İnsan onuru, eşitlik ve temel haklar yalnız oy sayısına bağlı bir değer gibi ele alınamaz.

Karardan doğrudan etkilenenlerin deneyimleri dinlenmelidir.

Gerekçeler açıklanmalı, sonuçlar izlenmeli ve yanlış ortaya çıktığında kararın yenilenmesi mümkün olmalıdır.

Demokratik karar, yalnız kaç kişinin onay verdiğiyle değil, kararın hangi koşullarda oluştuğu ve nasıl düzeltilebildiğiyle de değerlendirilir.

Görev Süresi Her Sorunu Çözer mi?

Bir görevin süreli olması, yetkinin kişisel sahipliğe dönüşmesini sınırlayabilir.

Ancak görev süresi tek başına yeterli değildir.

Görevden ayrılan kişi bütün bilgi ve ilişkileri elinde tutuyorsa, yeni gelen yalnız unvanı devralmış olabilir.

Aynı çevredeki insanların sırayla göreve gelmesi de gerçek bir açılma sağlamayabilir.

Bu nedenle görev devri; belge, bilgi, erişim ve karar sorumluluğunun aktarılmasını içermelidir.

Yeni insanların yetişmesi için zaman ayrılmalıdır.

Görevin kimler tarafından üstlenilebileceği açık olmalıdır.

Görev alan kişinin başarısı kadar, görevi devredebilme biçimi de önemsenmelidir.

Değiştirilebilir bir unvan değil, gerçekten devredilebilir bir sorumluluk kurmalıyız.

Denetlenen Bir Yetki Yine de Adaletsiz Olabilir mi?

Evet.

Bir yetkinin kurallara uygun kullanılması, o kuralların adil olduğunu kendiliğinden göstermez.

Bir kurum belirli insanları karar süreçlerinin dışında bırakıyor olabilir.

Denetim yalnız mevcut kurallara uyulup uyulmadığına bakarsa, bu dışlama düzenli biçimde sürdürülmüş olur.

Bu nedenle iki ayrı sorumluluk vardır.

Yetki, açıklanmış sınırlar içinde kullanılıyor mu?

O sınırlar ve yetkinin amacı adil mi?

Her ikisi de sorgulanmalıdır.

Denetlenebilirlik, eşitlik arayışının yerine geçmez.

Aksine, o arayışın işlemesini sağlayacak araçlardan biridir.

Adaletsiz bir düzeni yalnız daha düzenli işletmekle yetinemeyiz; düzenin kendisini de değiştirebilmeliyiz.

Yetkiyi Küçültmek Bazen En Doğru Yol Olabilir mi?

Her sorunun çözümü yeni bir yönetici veya yeni bir kurul kurmak değildir.

Bazen mevcut yetkinin kapsamını daraltmak gerekir.

İnsanların kendi yaşamlarıyla ilgili kararları, gereksiz yere merkezî bir onaya bağlamamış olmalıyız.

Bir çalışma grubunun kendi sınırları içinde yürütebileceği işi sürekli üst kurula taşımak, katılımı ve sorumluluğu zayıflatabilir.

Öte yandan bir grubun kararı başkalarını da etkiliyorsa, yalnız kendi içinde karar vermesi yeterli olmayabilir.

Bu nedenle kararın ölçeği ile etkisinin ölçeği birlikte düşünülmelidir.

Birden fazla sorumluluk merkezinin birbirine bağlandığı yönetim biçimleri üzerine çalışan Elinor Ostrom’un yaklaşımı da bütün sorunları tek merkezde toplamanın zorunlu olmadığını düşünmemize yardımcı olur. Bu yaklaşım, her topluluk için aynı yapıyı önermekten çok, farklı düzeylerdeki kararların nasıl ilişkilendirileceğini araştırır. ³

Gerekli olmayan bir yetkiyi denetlemekten önce, o yetkinin neden bulunduğunu sorabilmeliyiz.

Küçük Bir Örnekle Denetlenebilir Yetki

Bir köyün ortak binasının çatısı onarılacak olsun.

Önce gereksinim ve işin kapsamı belirlenir.

Teknik seçenekler açıklanır.

Ortak bütçe kararı alınır.

Bir çalışma grubuna teklif toplama ve belirli sınırlar içinde uygulamayı yürütme görevi verilir.

Bu grubun üyeleri, teklif verenlerden biriyle kişisel veya ekonomik ilişkileri varsa bunu açıklar.

Harcamalar belgelenir.

İşin sonucu, uygulamayı yapanların dışında uygun bilgiye sahip biri tarafından da kontrol edilir.

Topluluğa anlaşılır bir hesap sunulur.

Eksik varsa tamamlanması sağlanır.

Burada herkes aynı işi yapmamıştır.

Bazı insanlar teknik, bazıları mali, bazıları uygulamaya ilişkin sorumluluk üstlenmiştir.

Fakat yetki kişisel üstünlük hâline gelmemiştir.

Çünkü amacı, sınırı, süresi ve hesabı bellidir.

Birlikte yönetmenin ölçüsü görevlerin aynı olması değil, farklı görevlerin ortak iradeden kopmamasıdır.

Sonuç: Yetkiyi Kabul Etmek Boyun Eğmek midir?

Bir işi yürütmek için verilen sınırlı yetkiyi kabul etmek, bir insanı kendimizden üstün görmek değildir.

Ancak yetki gerekli olabilir diyerek bütün güç ilişkilerini olağan sayamayız.

Yetkinin neden verildiğini sormalıyız.

Daha dar tutulup tutulamayacağını düşünmeliyiz.

Karardan etkilenenlerin katılımını sağlamalıyız.

Bilgiye erişim, itiraz ve denetim yollarını açık tutmalıyız.

Yanlış olduğunda düzeltme, gerektiğinde görev değişimi mümkün olmalıdır.

Başlıktaki iki seçeneği birbirini bütünüyle dışlayan yollar gibi görmek zorunda değiliz.

Kalıcı üstünlük ilişkilerini azaltmaya çalışırken, gerekli görev yetkilerini de sınırlı ve denetlenebilir biçimde düzenleyebiliriz.

Benim için hedef, yalnız iyi yöneticiler bulmak değildir.

Yanlış yapanın düzeltilebildiği, görevin devredilebildiği ve insanların söz hakkının korunduğu bir işleyiş kurmaktır.

Bir görevi yürütmek için yetki gerekebilir. Ancak hiçbir yetki, insanı hesap vermekten uzaklaştıran ve başkalarının söz hakkını ortadan kaldıran bir üstünlüğe dönüşmemelidir.

Kendimize yalnız “Kim yönetsin?” diye sormayalım.

Şunu da soralım:

Ne kadar yetkiyle?

Kimin katılımıyla?

Hangi sınırlar içinde?

Kime hesap vererek?

Ve gerektiğinde nasıl değiştirilebilerek?

Bu soruların yanıtı, ortak yaşamımızın özgürlüğünü ve adaletini belirleyen temel ölçülerden biridir.

Yol bir, sürek binbir.

Àşk ile…

✍️ Roj Arslan-Gülçehre

Tarihten Bugüne İnsan Örgütlenmesi
Hiyerarşi, İktidar ve Eşitlik Arayışı

19.10.2026 (Hiyerarşisiz Toplum mu, Denetlenebilir Yetki mi?, 9/10 Bölümlük yazı dizisi)