Bilgi El Degistirirken 11 12

Gelecek, yalnızca makinelerin neler yapabileceğiyle belirlenmeyecek. Bu imkânların hangi ihtiyaçlara yöneltileceği, sonuçlarının nasıl paylaşılacağı ve kararlara kimlerin katılacağı da belirleyici olacak.

✍️ Roj Arslan-Gülçehre

Yapay Zekâyla Nasıl Bir Ortak Gelecek Kuracağız?

Bilgi El Değiştirirken: Yapay Zekâ Çağında İnsan, Meslek ve Saygınlık
Onuncu Ana Bölüm | 11/12

Geleceği Kim Hazırlıyor?

Bir okul, işyeri veya dernek düşünelim.

Yeni bir yapay zekâ aracı kullanılacak. Özellikleri anlatılıyor: Daha hızlı çalışacak, belgeleri düzenleyecek, işleri kolaylaştıracak.

Bunlar değerli olabilir.

Fakat aracı kullanacak ve sonuçlarından etkilenecek insanlarla henüz konuşulmamış olsun.

Öğretmenin neye ihtiyaç duyduğu, çalışanın hangi görevde zorlandığı veya üyenin bilgisinin nasıl kullanılmasını istediği sorulmamış.

Böyle bir durumda teknolojik yenilik vardır. Peki ortak bir gelecek kurma çabası da var mıdır?

Dizimizin önceki bölümlerinde bilgiyi, uzmanlığı, meslekleri, öğrenmeyi ve insanın saygınlığını sorguladık.

Şimdi bu soruları uygulamaya taşıyalım:

Yapay zekâdan yararlanırken nasıl bir çalışma ve yaşam düzenini birlikte kurmak istiyoruz?

Önce İhtiyacı Konuşmak

Bir aracın çok şey yapabilmesi, her yerde kullanılmasını gerekli kılmaz.

Başlangıç sorumuz şu olabilir:

“Çözmek istediğimiz somut sorun nedir?”

Bir kurumda asıl güçlük belgeleri hazırlamak olabilir. Başka bir yerde görevlerin belirsizliği veya insanların birbirine ulaşamaması olabilir.

İkinci durumda daha hızlı metin üreten bir araç, temel sorunu çözmeyebilir.

Bu yüzden önce işi ve ihtiyacı anlamalıyız. Sonra aracın hangi katkıyı sunabileceğini değerlendirmeliyiz.

Örneğin bir derneğin toplantı tutanakları gecikiyorsa taslak hazırlamak kolaylaştırılabilir. Ama kararların ne olduğu toplantıda açıkça belirlenmiyorsa iyi düzenlenmiş bir tutanak bu belirsizliği ortadan kaldırmaz.

Teknolojiyi amacımıza göre seçebilmek için amacımızı birlikte açıklığa kavuşturmamız gerekir.

Kullanacak İnsanların Söz Hakkı

Bir değişimin nasıl yaşandığını, o işi her gün yapan insanlar görebilir.

Hangi görevin gereksiz tekrar oluşturduğunu, hangi kontrolün önemli olduğunu ve hangi bilginin sistemde eksik kaldığını anlatabilirler.

Bu deneyim karar sürecine dahil edilmelidir.

ILO’nun yapay zekâ ve algoritmik yönetim üzerine 2025 tarihli vaka incelemeleri, çalışanlarla yürütülen sosyal diyaloğun; becerileri destekleyen, çalışanı güçlendiren ve korumaları gözeten uygulamalara katkısını ele alıyor. ILO — Global Case Studies of Social Dialogue on AI and Algorithmic Management

Buradan kendi çalışmalarımız için de bir ölçü çıkarabiliriz:

Karar verildikten sonra insanlara yalnızca kullanım eğitimi sunmak yeterli olmayabilir. İhtiyacın belirlenmesinde, denemede ve sonuçların değerlendirilmesinde de sözleri olmalıdır.

Katılım, hazırlanmış kararı dinlemekten daha fazlasıdır. Kararın oluşumunu etkileyebilmektir.

Küçük Bir Deneme, Açık Bir Değerlendirme

Bir sistemi bütün işleyişe yerleştirmeden önce sınırları belirlenmiş bir deneme yapılabilir.

Hangi görevde kullanılacağı, ne kadar süreceği ve sonucun nasıl değerlendirileceği baştan açıklanabilir.

Başarıyı yalnız hızla ölçmemeliyiz.

Hata arttı mı? Kontrol için ne kadar zaman gerekti? Hizmet alan insanlar zorlandı mı? Çalışanların yükü hafifledi mi?

Deneme sonunda her koşulda devam etmek zorunda olmadığımızı da kabul etmeliyiz.

Bir uygulamanın uygun olmadığını görmek, boşa harcanmış çaba sayılmamalıdır. Daha büyük bir sorunu önleyen öğrenme olabilir.

Yeniliğe açık olmak, değerlendirme sonucunda yöntemi değiştirebilmeyi de içerir.

Öğrenme İçin Zaman Ayırmak

Yeni araçlardan yararlanmak istiyorsak insanların öğrenebilmesi için gerçek koşullar hazırlamalıyız.

Bir bağlantı göndermek veya kısa bir tanıtım yapmak her zaman yeterli olmaz.

İnsanların denemeye, soru sormaya ve kendi işine uygun örneklerle çalışmaya ihtiyacı vardır.

Bu zaman çalışma düzeninin içinde tanınabilir. Farklı düzeylere uygun destek hazırlanabilir. Yardım isteyen kişi küçümsenmeden dinlenebilir.

Okullarda ise öğrencinin yalnız sonucu almasıyla konuyu öğrenmesi arasındaki fark korunmalıdır. Öğretmenlerin de araçları değerlendirecek eğitim ve zamana ihtiyacı vardır.

Geleceğe hazırlanmak, insanlara sürekli yetişmelerini söylemekten önce, öğrenebilecekleri alanı açmayı gerektirir.

Kazanılan Zamanı Nasıl Paylaşacağız?

Bir görev daha kısa sürede tamamlandığında ortaya bir imkân çıkar.

Bu zaman daha dikkatli incelemeye, insanlarla ilgilenmeye, yeni bir iş öğrenmeye veya çalışma yükünü azaltmaya ayrılabilir.

Aynı kişiye daha fazla iş yüklemek için de kullanılabilir.

Hangi yolun seçileceği baştan tartışılmalıdır.

ILO, üretken yapay zekâya geçişin hem verimliliği hem çalışma koşullarını geliştirebilmesi için sosyal diyaloğun önemini vurguluyor. ILO — Generative AI and Jobs: A 2025 Update

Bana göre buradaki ortak ölçü şu olmalıdır:

Verimlilik kazancı, onu mümkün kılan insanların yaşamına da olumlu yansımalıdır.

Bunun nasıl yapılacağı işin koşullarına göre değişebilir. Çalışma süresi, ücret, eğitim ve hizmet kalitesi birlikte konuşulabilir.

Tek bir çözüm her yere uymaz. Ancak paylaşım sorusunu hiç sormamak da tarafsız bir tercih değildir.

Veriyi Toplarken Sorumluluğu da Belirlemek

Bir okulun, işyerinin veya topluluğun elindeki bilgiler yalnız dosyalardan oluşmaz.

İnsanların yaşamına, ilişkilerine ve ortak hafızasına ait kayıtlar bulunabilir.

Bir araç kullanılacaksa hangi bilgilerin gerekli olduğu, kimlerin erişeceği ve ne kadar süre tutulacağı belirlenmelidir.

Her şeyi toplamak, daha iyi bir çalışma düzeninin kendiliğinden koşulu değildir.

UNESCO’nun yapay zekâ etiğine ilişkin tavsiyesi; şeffaflığı, insan denetimini, veri yönetimini ve farklı kesimlerin katılımını birlikte ele alır. UNESCO — Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence

Bu ilkeleri gündelik işe çevirebiliriz.

Bir toplantı kaydı hangi amaçla alınacak? Metne dönüştürüldüğünde kim kontrol edecek? Ortak arşivden bir hizmete hangi belgeler aktarılacak?

Bilgiyi işleyebilmek, onu her amaçla kullanma yetkisi vermez.

Hata Olduğunda Kime Ulaşacağız?

Bir sistemin hata yapabileceğini kabul etmek başlangıçtır. Ardından düzeltme yolunu kurmak gerekir.

Bir kişi hakkında yanlış bilgi üretildiyse kim inceleyecek? Bir değerlendirme eksik veriye dayanıyorsa nasıl yeniden ele alınacak?

İnsanın yalnızca bir form doldurup yanıt beklediği belirsiz bir süreç yeterli olmayabilir.

Sorumlu kişi veya birim belli olmalıdır. İnceleme için makul bir süre bulunmalı, sonuç anlaşılır biçimde açıklanmalıdır.

İnsan denetimi dediğimizde de bunu düşünmeliyiz.

Denetleyen kişinin bilgiye, zamana ve kararı değiştirme yetkisine ihtiyacı vardır.

Adı süreçte geçen ama sonucu etkileyemeyen bir insan, etkili denetim sağlayamaz.

Bilgi Gücü Nasıl Ortak Kapasiteye Dönüşür?

Dizinin başında bilginin güçle ilişkisini konuşmuştuk.

Bir hesabı yalnız bir kişinin okuyabildiği yerde, diğerleri onun açıklamasına ihtiyaç duyabilir. Daha fazla insan hesabı anlamaya başladığında bu ilişki değişebilir.

Fakat şimdi aynı bağımlılığı tek bir dijital hizmetin çevresinde kurarsak ne olur?

Bu nedenle ortak kapasite geliştirmek önemlidir.

Kullanılan yöntemi birden fazla kişi anlayabilmeli. Belgeler uygun biçimde korunmalı. Başka araca geçiş imkânı değerlendirilmeli. Bilgi, görev değiştiğinde aktarılabilmelidir.

Bir derneğin bütün dijital işleyişi tek kişinin hafızasında kalmamalıdır.

Bilgiyi paylaşmak, ortak çalışmanın o bilgiye ulaşabilmesini ve onu sürdürebilmesini sağlamaktır.

Bu, geçmişin kişiye bağımlı düzenlerinden geleceğin daha hesap verebilir yapılarına geçiş için somut bir adımdır.

Ortak Gelecek Herkesin Aynılaşması Değildir

Birlikte gelecek kurmak, herkesin aynı aracı kullanması veya aynı hayatı seçmesi anlamına gelmez.

Farklı yaşlar, diller, engellilik durumları ve yaşam koşulları düşünülmelidir.

Bir hizmet yalnız belirli bir cihazla kullanılabiliyorsa bazı insanlar dışarıda kalabilir. Yalnız tek dilde hazırlanan destek, başkaları için yetersiz olabilir.

Bu nedenle erişimi yalnız teknik bağlantıyla ölçemeyiz.

İnsan aracı anlayabiliyor mu? Kullanmak için uygun desteğe ulaşabiliyor mu? Zorlandığında başka bir yol bulabiliyor mu?

Özellikle temel hizmetlerde, dijital araçla işlem yapamayan kişinin yardım alabileceği seçenekler korunmalıdır.

Katılımı genişletmek, insanların farklı ihtiyaçlarını hesaba katmayı gerektirir.

İnsanların ve Doğanın Taşıdığı Yük

Teknolojik imkânları değerlendirirken ekranın arkasındaki maddi dünyayı unutmamalıyız.

Altyapı kurulması ve işletilmesi enerjiye, malzemeye ve emeğe dayanır.

Bu nedenle bir uygulamanın yararını değerlendirirken kaynak kullanımını ve çevresel etkisini de sormak gerekir.

Her iş için en büyük sistemi kullanmak zorunda mıyız? Daha sade bir yöntem aynı ihtiyacı karşılayabilir mi?

Bu sorular yeniliği durdurmak için sorulmaz. Kaynakları ihtiyaca uygun kullanabilmek için sorulur.

Ortak geleceğin kapsamına yalnız bugünkü kullanıcılar değil, başka yerlerde yaşayan insanlar ve gelecek kuşaklar da dahildir.

Bir yerde kazanılan kolaylığın yükünü başka insanların veya doğanın üzerinde görünmez bırakamayız.

Kendi Çalışmalarımızdan Başlayabiliriz

Büyük ilkelerin gündelik karşılığını kurmak mümkündür.

Bir topluluk çalışmasında yapay zekâ kullanılacaksa amacı, kullanım alanı ve kontrol sorumluluğu kısa ve anlaşılır biçimde yazılabilir.

Ortak arşivin yedeği tutulabilir. Hesapların devri düzenlenebilir. Araç çıktıları yayımlanmadan önce incelenebilir.

Düzenli aralıklarla şu sorular konuşulabilir:

İşimiz kolaylaştı mı? Birileri dışarıda kaldı mı? Hata olduğunda düzeltebildik mi? Kazandığımız zamanı neye ayırdık?

Böyle bir değerlendirme, yalnız araç hakkında bilgi vermez. Birlikte çalışma biçimimizi de geliştirir.

Bu sorumluluğun tamamını bireylerden ve küçük topluluklardan bekleyemeyiz. Kurumların, hizmet sağlayıcıların ve kamusal yapıların da kendi yetkileri ölçüsünde yük üstlenmesi gerekir.

Gelecek Birlikte Kurulacak Bir Sorumluluktur

Yapay zekâyla nasıl bir ortak gelecek kuracağız?

Bunun hazır ve tek bir yanıtı yok.

Ama savunabileceğimiz bir yön var: İnsanların öğrenebildiği, kararlara katılabildiği, emeğin tanındığı ve gücün hesap verebildiği bir düzen.

Teknolojinin her sorunumuzu kendiliğinden çözeceğini varsaymadan, sunduğu imkânlardan yararlanabiliriz.

Değişim karşısında korkularımızı dinleyebilir, bunları araştırabilir ve belirsizliği ortak çalışmayla karşılayabiliriz.

Bilgi gücü el değiştirirken insanın kendisini var etmesi, yalnız daha iyi araç kullanmasına bağlı olmamalı. Yaşamını etkileyen tercihlere katılabilmesine ve başkalarıyla anlamlı ilişkiler kurabilmesine de dayanmalı.

Ortak gelecek, bize sunulanı kullanmakla sınırlı kalmayıp neyi, neden ve hangi koşullarda kullanacağımıza birlikte karar verebildiğimiz yerde güçlenir.

Bir sonraki ve son yazımızda bu yolculuğu bir araya getireceğiz:

“Bilgi Değişirken İnsan Kalmak: Ne Öğrendik, Neyi Birlikte Kuracağız?”

Açılıştan bu yana sorduğumuz soruları yeniden değerlendirecek; bilgi, emek, saygınlık ve ortak yaşam için çıkardığımız sonuçlarla diziyi tamamlayacağız.

Yol bir, sürek binbir.

Àşk ile…

✍️ Roj Arslan-Gülçehre
02.11.2026