Makineler Calisirken Insan Nasil Yasayacak 4 12

Bir insana para aktarılması, ihtiyaçlarına gerçekten ulaşabildiği anlamına gelmez. Geçim güvencesini; gelirin yeterliliği, temel hizmetlerin erişilebilirliği ve insanın hayatı üzerindeki söz hakkıyla birlikte düşünmeliyiz.

✍️ Roj Arslan-Gülçehre

Ücretin Ötesinde Geçim: Gelir ve Temel Hizmetler

Makineler Çalışırken İnsan Nasıl Yaşayacak?
Yapay Zekâ, Mülkiyet, Yönetim ve Ortak Gelecek
Dördüncü Bölüm | 4/12

Hesaba Yatan Para, Hayata Yetiyor mu?

Bir düşünce örneğiyle başlayalım.

Bir insan düzenli gelir desteği almaya başlıyor. Her ay hesabına ne kadar para yatacağını biliyor. Bu, belirsizliğini azaltıyor.

Fakat yaşadığı yerde kira yüksek. Çocuğunun gidebileceği uygun bir bakım hizmeti yok. Hastaneye ulaşmak için uzun bir yol gitmesi gerekiyor. Eğitim veya iş için ihtiyaç duyduğu internet bağlantısı da bütçesinde önemli yer tutuyor.

Destek değerlidir. Ancak tek başına bütün bu sorunları çözmüyor.

Şimdi başka bir yerde yaşayan, aynı miktarda destek alan bir insan düşünelim. Ulaşımı erişilebilir, bakım hizmetine ulaşabiliyor, temel ihtiyaçlarının önemli kısmını daha düşük kişisel harcamayla karşılayabiliyor.

İki hesaba aynı para yatıyor. İki insanın kullanabildiği imkânlar aynı mı?

Önceki bölümde işin gelir, saygınlık ve aidiyetle ilişkisini tartıştık. Şimdi geçim sorusunu açalım: Ücretli iş azaldığında veya kesintili hâle geldiğinde, insanın yaşamı nasıl güvenceye alınabilir?

Her Gelir Desteği Aynı Model Değildir

Bu tartışmada farklı uygulamalar bazen aynı adla anlatılıyor.

Geliri belirli bir düzeyin altında kalanlara ödeme yapılabilir. İşini kaybedenlere belirli süre destek sağlanabilir. Ya da çalışma durumundan bağımsız, tanımlanmış bir nüfusun her bireyine düzenli ödeme önerilebilir.

Bunların kapsamı, şartları ve finansmanı farklıdır.

Bu yüzden yalnız “Temel gelir gelsin” veya “Temel gelir olmaz” demek yerine, hangi düzenlemeden söz ettiğimizi açıklamalıyız.

Kim alacak? Ödeme bireye mi, haneye mi yapılacak? Başka bir gelir elde edildiğinde nasıl değişecek? Mevcut hakların yerine mi geçecek, onları tamamlayacak mı?

Özellikle son soru önemlidir. Yeni bir ödeme getirilirken engellilik, bakım veya barınma ihtiyacına yönelik destekler kaldırılırsa, aynı miktar para farklı ihtiyaçlara yetmeyebilir.

Eşit ödeme ile ihtiyaçların adil biçimde karşılanması her zaman aynı şey değildir.

Finlandiya Denemesi Bize Ne Söylüyor?

Finlandiya’da 2017–2018 arasında yapılan deneyde, rastgele seçilmiş 25–58 yaş arası 2.000 işsiz kişiye ayda 560 avro ödendi. Helsinki Üniversitesi’nin değerlendirmesi, katılımcıların deneyimlerinin farklılaştığını; çalışma sonundaki ankette ödeme alanların daha iyi öznel iyilik hâli bildirdiğini aktarıyor. Nitel görüşmeler de bazı insanların hareket alanının genişlediğini, bazılarının karşılaştığı engellerin ise sürdüğünü gösteriyor. Helsinki Üniversitesi — Finlandiya temel gelir denemesi

Bu örneği doğru kapsamıyla okuyalım.

Deney, bir ülkenin bütün nüfusuna süresiz ödeme yapılması değildi. İşlerin büyük bölümünün makinelerce yürütüldüğü bir ekonomide de gerçekleşmedi.

Dolayısıyla buradan bütün toplum için kalıcı bir sistemin finansmanını ve uzun vadeli sonuçlarını doğrudan çıkaramayız.

Ancak önemli bir soruyu görünür kılar: Düzenli güvence, insanların yalnız iş arama davranışını değil, gündelik hayatlarını ve gelecek duygularını nasıl etkiler?

Para ile Hizmeti Birbirine Karşı Koymayalım

İnsanın kullanabileceği gelir önemlidir. Kendi ihtiyacına göre tercih yapabilmesini sağlar.

Ancak bir bölgede kreş, sağlık hizmeti veya erişilebilir ulaşım yoksa, ödeme yapılması o hizmeti kendiliğinden oluşturmaz. Bir yerdeki yüksek barınma maliyeti de aynı ödemenin başka yerde sağladığı imkânı daraltabilir.

Bu nedenle gelir güvencesiyle temel hizmetleri birlikte düşünmeliyiz.

Barınma, sağlık, eğitim, bakım, ulaşım ve dijital erişim hangi koşullarda sağlanacak? Hizmetin yalnız adı mı var, insanlar gerçekten yararlanabiliyor mu? Engelli bir kişi için erişilebilir mi? Bekleme süresi ve kişisel harcama ne kadar?

Burada tek bir modelin bütün ihtiyaçları aynı yöntemle karşılaması gerektiğini söylemiyoruz. Farklı hizmetlerde farklı düzenlemeler olabilir.

Savunduğumuz ölçü şudur: Bir hakkı kâğıt üzerinde tanımakla, o hakkı kullanılabilir kılmak arasındaki mesafeyi küçültmeliyiz.

“Ücretsiz” Hizmetin Gerçek Maliyeti Vardır

Bir hizmetin kullanıldığı anda ücret alınmaması, o hizmetin kaynak tüketmediği anlamına gelmez.

Sağlık hizmetinin çalışanı, binası, malzemesi ve enerjisi vardır. Toplu taşımanın bakımı gerekir. Bir bakım merkezinin iyi işleyebilmesi, yeterli ve güvenceli çalışanla mümkündür.

Maliyet vergilerle, sosyal katkılarla veya başka ortak gelirlerle karşılanabilir. Önemli olan, bu yükün kimler arasında nasıl paylaştırıldığı ve kaynağın nasıl kullanıldığıdır.

Teknoloji bazı maliyetleri azaltabilir. Fakat bütün hizmetlerin kendiliğinden ucuzlayacağını veya kaynak sınırlarının ortadan kalkacağını varsayamayız.

Üstelik insanlara iyi hizmet sunarken, o hizmette çalışanları düşük ücrete ve ağır koşullara mahkûm etmek de adil bir çözüm olmaz.

Kazanılan Zaman Paylaşılabilir mi?

Geçim tartışmasındaki seçeneklerden biri, mevcut işin ve kazanılan zamanın paylaşılmasıdır.

Bir işletmede aynı üretim gerçekten daha az emek zamanı gerektiriyorsa, bunu yalnız çalışan sayısını azaltarak mı kullanacağız? Çalışma süresini kısaltma imkânını da değerlendirebilir miyiz?

ILO’nun 2023 tarihli çalışma süresi raporu, daha kısa sürelerin ve uygun esneklik düzenlemelerinin çalışanlara ve işletmelere yarar sağlayabileceğini belirtiyor. Bunun yanında bazı düzenlemelerin sağlık ve toplumsal cinsiyet eşitsizliği bakımından maliyetler de taşıyabileceğini vurguluyor. ILO — Çalışma süresi ve yaşam dengesi

Bu, her işyerinde aynı sürenin aynı yöntemle azaltılabileceği anlamına gelmez.

Saatleri kısaltırken aynı işi daha yoğun baskıyla yaptırmak, ücretin veya sosyal güvencenin kaybını çalışana yüklemek başka sonuçlar doğurabilir. Aynı haftalık süreyi daha az güne sıkıştırmak da toplam çalışma süresini azaltmakla aynı değildir.

Sorulması gereken, yalnız kaç gün çalışıldığı değil; toplam süre, iş yükü, gelir, dinlenme ve hizmetin sürdürülebilirliğidir.

Kaynak Nereden Gelecek?

Bu soruyu geçiştiremeyiz. Fakat soruyu yalnız en düşük gelirlilere yapılacak ödemenin maliyetinden de ibaret göremeyiz.

Ortak kaynak nasıl oluşuyor? Vergi yükü kimlerin üzerinde? Mevcut harcamalar hangi ihtiyaçlara yöneliyor? Teknolojiden doğan kazanç hangi ülkede ve hangi mülkiyet ilişkisi içinde toplanıyor?

OECD’nin 2017 tarihli politika çalışması, mevcut desteklerin önemli bölümünün bütçeyi artırmadan tek bir temel gelir ödemesine dönüştürüldüğü varsayımsal modelleri inceliyordu. Böyle bir değişimin bazı düşük gelirli haneleri de kayba uğratabileceğini gösteriyordu. Bu, belirli ülkeler ve dönemin verileriyle kurulmuş bir modellemedir; bütün temel gelir önerilerinin veya bugünkü Türkiye’nin sonucu değildir. OECD — Basic Income as a Policy Option

Bu uyarıdan çıkaracağımız ölçü açıktır: Bir reformun adı kadar, kimden ne alıp kime ne verdiğine de bakmalıyız.

Türkiye için savunulacak bir model; nüfus, ihtiyaçlar, fiyatlar, kamu gelirleri ve hizmet kapasitesi üzerinden ayrıca hesaplanmalıdır. Hesaplanmamış bir tutarı herkese yeterli çözüm diye sunamayız.

Güvence Bir Hak mı, Bağımlılık mı?

Bir insanın desteğe ulaşabilmesi, kendisini yönetenlere yakınlığını kanıtlamasına bağlı olmamalıdır.

Kimin hangi koşullarda yararlanacağı açık olmalı; kararın gerekçesi öğrenilebilmeli ve yanlış karara itiraz edilebilmelidir. İnsanların kişisel bilgileri de ihtiyaçla ilgisiz biçimde toplanmamalıdır.

Gelire göre belirlenen desteklerde gelir ölçütü bulunması başka, yardımın keyfî veya siyasal sadakate bağlı dağıtılması başkadır. Bu ayrımı korumalıyız.

DDP72’deki “Özgür Toplum Nasıl Kurulur?” yazısında ele aldığımız gibi, hakların kullanılmasını yalnız görev sahibinin iyi niyetine bırakamayız.

Geçim güvencesi, insanın itiraz hakkını elinden alan bir bağımlılığa dönüşmemelidir.

Güvenceyi Birlikte Kurmak

Gelir desteği, temel hizmetler ve çalışma süresinin paylaşılması birbirinin yerine otomatik olarak geçmez. Farklı ihtiyaçları karşılayabilir, uygun biçimde tasarlandıklarında birbirini tamamlayabilirler.

Teknolojinin üretimi kolaylaştırdığı bir gelecekte de bu düzenlemeler kendiliğinden oluşmayacak. Kaynakların, maliyetlerin ve yetkilerin nasıl paylaşılacağına ilişkin kararlar gerekecek.

Bu nedenle ölçümüz yalnız bir hesaba kaç para yatırıldığı olmasın. O parayla nasıl bir hayat kurulabildiğini, hizmetlere kimin ulaşabildiğini ve insanın kararlar karşısında ne kadar söz sahibi olduğunu da soralım.

İnsana yakışır geçim, yalnız hayatta kalacak kadar kaynak sağlamak değildir. Belirsizlik içinde boyun eğmeden, haklarını kullanarak yaşayabilmesinin koşullarını kurmaktır.

Bir Sonraki Bölüm | 5/12

Robot Kimin, Ürettiği Zenginlik Kimin?

Üretimden doğan kazancın kimde toplandığını ve insanın bu kazanca hangi yollarla ortak olabileceğini sorgulayacağız. Geçim güvencesini, mülkiyet ve paylaşım ilişkileriyle birlikte ele alacağız.

Yol bir, sürek binbir.

Àşk ile…

✍️ Roj Arslan-Gülçehre

Hazırlanma tarihi: Kasım 2026