Musa Anter 3

MUSA ANTER: DİLİN, HAFIZANIN VE KÜRT KİMLİĞİNİN ISRARLI SESİ

Musa Anter’i yalnızca öldürülen bir gazeteci olarak anmak eksik kalır. O, Kürt dili, kültürü ve kimliği için ömrü boyunca yazan; defalarca tutuklanan, sürgün edilen, baskı gören ama sözünden vazgeçmeyen bir aydındı. Onun mücadelesi, yalnızca bir halkın haklarını savunmak değil, hafızayı canlı tutmak ve inkâra karşı sözü ayakta tutmaktı.

Musa Anter, 1920’de Nusaybin’e bağlı Zivingê/Ziwingê köyünde doğdu. İlkokulu Mardin’de, ortaokul ve liseyi Adana’da okudu; İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ni bitirdi ancak hukuk mesleğini sürdürmek yerine yazarlık, gazetecilik ve siyasi-kültürel mücadele içinde yer aldı. Hayatı boyunca Kürtçe ve Türkçe yazdı; çeşitli dergi ve gazetelerde çalıştı, kitaplar ve bir Kürtçe-Türkçe sözlük yayımladı. (Bianet)

Musa Anter’in yaşamı, Türkiye’de Kürt kimliğinin inkâr edildiği, Kürtçe kamusal alanda ağır baskılarla karşılaştığı ve Kürt aydınlarının sık sık yargılandığı bir dönemin içinden geçti.

Bu nedenle onun hayatı, yalnızca bireysel bir entelektüel serüven değil, aynı zamanda bir halkın dili ve kimliği için yürütülen uzun soluklu mücadelenin parçasıdır.

Dil onun için yalnızca iletişim aracı değildi

Musa Anter’in düşünce dünyasının merkezinde dil vardı.

Çünkü bir halkın dili yok sayıldığında yalnızca kelimeler kaybolmaz.

Hafıza da zayıflar.

Tarih görünmezleşir.

Masallar, ağıtlar, atasözleri, aile anlatıları ve toplumsal deneyimler kuşaktan kuşağa aktarılamaz hale gelir.

Musa Anter bu nedenle Kürtçeyi yalnızca evde konuşulan bir dil olarak değil, yazının, kültürün ve kamusal hayatın dili olarak savundu.

1959’da İleri Yurt gazetesinde yayımlanan Kürtçe “Qimil/Kımıl” şiiri nedeniyle yargılanması ve 49’lar Davası’nda sanık olması, bu dil mücadelesinin ne kadar ağır bedeller doğurduğunu gösterir. (Bianet)

49’lar ve cezaevi yılları

1959’daki 49’lar Davası, Türkiye’de Kürt aydınlarının toplu biçimde yargılandığı önemli dönemeçlerden biridir.

Musa Anter de bu davada tutuklandı ve idam istemiyle yargılandı. Sonraki yıllarda da farklı davalarda hapis ve sürgün yaşadı; 1960’lar, 1970’ler ve 12 Eylül döneminde yeniden cezaevine girdi. (Bianet)

Bu süreç onun düşüncesini yumuşatmadı.

Tam tersine daha da belirginleştirdi.

Ona göre baskı karşısında susmak, inkârı kabul etmekti.

Bu nedenle yazmaya devam etti.

Kürt kimliği ve eşitlik talebi

Musa Anter’in toplumsal duruşunun özü, Kürtlerin varlığının ve haklarının tanınmasıydı.

Dil hakkı.

Kültürel haklar.

Siyasal temsil.

Eşit yurttaşlık.

Bunların hepsi onun yazılarında ve konuşmalarında önemli yer tuttu.

Bu nedenle Anter’i yalnızca kültürel bir yazar olarak görmek eksik olur.

O aynı zamanda açık biçimde Kürt siyasi hareketinin tarihsel aydınlarından biri olarak konumlandı.

TİP çevresinde siyaset yaptı, Devrimci Doğu Kültür Ocakları içinde yer aldı; daha sonraki yıllarda Halkın Emek Partisi, Mezopotamya Kültür Merkezi ve İstanbul Kürt Enstitüsü gibi yapılarda da kurucu veya aktif isimlerden biri oldu. (Bianet)

Mizah ve ironi onun silahlarından biriydi

Musa Anter’in en belirgin özelliklerinden biri mizahıydı.

Sert siyasi meseleleri bile ironik bir dille anlatabiliyordu.

Bu yönü onu yalnızca ideolojik metin yazan bir aydın olmaktan çıkarıyordu.

Halk diliyle konuşuyordu.

Fıkra anlatıyordu.

Kendi hayatıyla dalga geçebiliyordu.

Ve ağır baskı koşulları altında bile mizahını koruyordu.

Uğur Mumcu da ölümünün ardından onu, kendi davasına bağlı ama aynı zamanda “gözyaşlarından kahkahalar süzen” bir kişilik olarak anlatmıştı. (Cumhuriyet)

Bu mizah, yalnızca karakter özelliği değildi.

Bir direnme biçimiydi.

Bazen iktidarın en çok korktuğu şey, korkmayan insanın gülmesidir.

Gazetecilik ve halkla temas

Musa Anter hayatı boyunca çok sayıda yayın organında yazdı.

İleri Yurt…

Dicle-Fırat…

Yön…

Yeni Ülke…

Özgür Gündem…

Ve başka yayınlar…

Gazeteciliği masa başında yapılan soyut bir iş olarak görmedi.

Köyleri, şehirleri, cezaevlerini, Kürt toplumunun gündelik hayatını ve devletle yaşadığı çatışmaları yakından izledi.

Son yıllarında Özgür Gündem ve Yeni Ülke gazetelerinde yazıyordu. (Bianet)

Bu nedenle onun yazısı, teoriden çok yaşanmışlıktan besleniyordu.

Toplumsal bakışı

Musa Anter’in toplumsal bakışı birkaç temel noktada toplanabilir:

Bir halkın kimliği inkâr edilmemelidir.

Dil yasaklanmamalıdır.

Kültürel farklılık suç sayılmamalıdır.

İnsanlar kimlikleri nedeniyle ikinci sınıf yurttaş haline getirilmemelidir.

Ve devlet, yurttaşına korku değil hukuk üretmelidir.

Bu ilkeler bugün çok temel görünebilir.

Ama Anter’in yaşamında bunları savunmak cezaevi, sürgün, tehdit ve sonunda ölüm anlamına geldi.

Türklerle Kürtleri düşmanlaştırmaya karşı

Musa Anter’in mücadelesi yalnızca Kürt kimliğini savunmak değildi.

Türklerle Kürtlerin birbirine düşman edilmesine de karşı çıktı.

Uğur Mumcu’nun 22 Eylül 1992 tarihli yazısında da Anter’in öldürülmesinin Türkiye’yi halklar arasında yeni bir düşmanlığa sürükleme tehlikesine dikkat çekilir. Mumcu, Musa Anter’i “yaşamını kendi davasına adamış bir Kürt aydını” olarak tanımlar ve böylesi insanların görüşlerine katılınmasa bile saygı görmesi gerektiğini söyler. (Cumhuriyet)

Bu yaklaşım önemli.

Çünkü hak mücadelesi başka bir halkı düşman ilan ederek yürütülemez.

Bir kimliğin özgürlüğü başka bir kimliğin yok sayılması anlamına gelmemelidir.

1990’ların karanlık ortamı

Musa Anter’in öldürüldüğü 1992 yılı, Türkiye’de özellikle Kürt gazeteciler ve aydınlar açısından çok ağır bir dönemdi.

O yıllarda çok sayıda gazeteci suikasta uğradı.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kayıtlarında da 1992’de öldürülen gazeteciler arasında Musa Anter’in adı, Özgür Gündem çevresinden öldürülen diğer gazetecilerle birlikte geçmektedir. (Hudoc)

Bu dönem, faili meçhul cinayetlerin, gözaltında kayıpların, köy boşaltmalarının ve yoğun güvenlik politikalarının yaşandığı bir dönemdi.

Musa Anter’in öldürülmesi de bu karanlık tablonun sembolik olaylarından biri oldu.

20 Eylül 1992

Musa Anter, 20 Eylül 1992’de Diyarbakır’da bir kültür-sanat etkinliği için bulunuyordu.

Gündüz festivale katıldı, kitaplarını imzaladı.

Akşam yeğeni gazeteci-yazar Orhan Miroğlu ile birlikte silahlı saldırıya uğradı.

Musa Anter yaşamını yitirdi.

Orhan Miroğlu yaralı kurtuldu. (Bianet)

Anter 72 yaşındaydı.

Bir ömrün büyük bölümünü yazıya, dile ve kimlik mücadelesine vermişti.

Cinayet ve devlet içindeki yapılar tartışması

Musa Anter cinayeti yıllar boyunca Türkiye’de JİTEM, kontrgerilla ve devlet içindeki yasa dışı yapılar tartışmasının önemli başlıklarından biri oldu.

Eski JİTEM elemanı Abdülkadir Aygan’ın yıllar sonra verdiği ifadelerde, cinayetle ilişkili olduğunu söylediği çok sayıda isim yer aldı. Bu iddialar, cinayetin devlet içindeki güvenlik yapılanmalarıyla bağlantılı olabileceği yönündeki tartışmaları güçlendirdi. (Bianet)

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin başka davalara ilişkin belgelerinde de Musa Anter cinayeti, bölgede Kürt aydınlarına yönelik öldürmeler bağlamında gündeme gelmiştir. (Hudoc)

Ancak tarihsel sorumluluk açısından önemli olan, iddiaları kesinleşmiş hüküm gibi sunmamak ve yargı kararları ile tanıklıkları birbirinden ayırmaktır.

Cezasızlık meselesi

Musa Anter cinayeti, Türkiye’de uzun yıllar süren cezasızlık tartışmalarının en bilinen örneklerinden biri haline geldi.

Dosya yıllarca açık kaldı.

Şüpheliler ve tanıklar değişti.

Davalar açıldı.

Ancak kamuoyunda cinayetin bütün bağlantılarının ortaya çıkarıldığı ve sorumluluk zincirinin tam olarak hesap verdiği yönünde güçlü bir kanaat oluşmadı.

Bu nedenle Anter’in ailesi, avukatları ve insan hakları çevreleri yıllarca hakikat ve adalet talebini sürdürdü. (Bianet)

Onu neden “Apê Musa” diye andılar?

“Apê” Kürtçede “amca” anlamına gelir.

Musa Anter’e “Apê Musa” denilmesi, yalnızca yaşından kaynaklanmıyordu.

Bu hitap, onun Kürt toplumundaki yakınlığını ve halkla kurduğu bağı da gösteriyordu.

Bir aydın ama halktan kopuk değil.

Bir yazar ama yalnızca akademik çevrelere konuşmuyor.

Bir siyasal figür ama mizahını kaybetmiyor.

Bu nedenle “Apê Musa” adı zamanla kişisel isimden daha büyük bir sembole dönüştü.

Musa Anter’in toplumsal yeri

Onun tarihsel önemini birkaç başlıkta toplamak mümkündür:

Kürtçenin kamusal alanda görünür olması için verdiği mücadele.

Kürt kültürünün ve hafızasının korunması.

Basın özgürlüğü.

Kimlik ve eşit yurttaşlık meselesi.

Devlet baskısına rağmen söz söylemeye devam etmek.

Ve toplumun kendi tarihini kendi diliyle anlatabilmesi.

Bu nedenle Musa Anter’in mirası yalnızca Kürt toplumuna ait değildir.

Basın özgürlüğüne, ifade özgürlüğüne ve kültürel çoğulculuğa ilişkin daha geniş bir demokratik mirastır.

Eleştirel okumak da gerekir

Bir tarihsel kişiliği anmak onu eleştirinin dışında bırakmak anlamına gelmez.

Musa Anter açık biçimde Kürt ulusal hareketinin içinde yer aldı ve siyasi tercihleri vardı.

Bu tercihlerin bazıları Türkiye’de farklı kesimler tarafından sert biçimde eleştirildi ve hâlâ tartışılıyor.

Böyle bir kişiliği değerlendirirken iki şeyi aynı anda yapmak mümkündür:

Siyasi görüşlerini tartışmak.

Ama bir insanın yazdığı, düşündüğü veya kimliğini savunduğu için öldürülmesini hiçbir biçimde meşru görmemek.

Demokratik ölçü tam da budur.

Musa Anter 1

Alevi hafızası açısından ne anlam taşır?

Musa Anter Alevi bir figür değildir.

Ama Alevi toplumsal hafızasının önemli meseleleriyle onun mücadelesi arasında güçlü kesişmeler vardır.

Kimlik inkârına karşı çıkmak.

Dil ve kültür hakkını savunmak.

Devlet şiddeti ve cezasızlığı sorgulamak.

Faili meçhul cinayetlerin aydınlatılmasını istemek.

Halkların birbirine düşman edilmesine karşı durmak.

Bunlar Alevilerin tarihsel deneyimleriyle de yakından ilişkilidir.

Bu nedenle onun hikâyesi bizim açımızdan da hakikat ve adalet hafızasının parçasıdır.

Bir web sayfası neden gerekli?

Musa Anter için hazırlanacak web sayfası yalnızca kısa bir biyografi olmamalıdır.

Bir hafıza sayfası olmalıdır.

Bu sayfada;

  • yaşam kronolojisi,
  • 49’lar Davası,
  • cezaevi ve sürgün yılları,
  • yayıncılık ve gazetecilik çalışmaları,
  • Kürt dili üzerine üretimleri,
  • siyasi ve kültürel kurumlarla ilişkisi,
  • 20 Eylül 1992 cinayeti,
  • Orhan Miroğlu’nun tanıklığı,
  • cinayete ilişkin dava süreci,
  • JİTEM ve cezasızlık tartışmaları,
  • eserleri ve sözlük çalışmaları

ayrı başlıklar halinde belgelenebilir.

Böyle bir sayfa genç kuşaklara yalnızca Musa Anter’i değil, Türkiye’nin yakın tarihindeki Kürt meselesini, basın özgürlüğünü ve faili meçhul cinayetler dönemini de anlatabilir.

Bizim duruşumuz

Musa Anter’in bütün siyasi görüşlerine katılmak zorunda değiliz.

Ama şu ilke tartışmasız olmalıdır:

Bir insan düşüncesi nedeniyle öldürülemez.

Bir gazeteci yazdığı için susturulamaz.

Bir halkın dili yok sayılamaz.

Devlet görevlileri hukukun dışında hareket edemez.

Ve faili meçhul cinayetler bir ülkenin kaderi haline getirilemez.

Bizim talebimiz:

Hakikat.

Adalet.

Basın özgürlüğü.

Kimliklerin eşitliği.

Halkların barış içinde birlikte yaşaması.

Musa Anter’i anmak

Musa Anter’i anmak yalnızca ölüm yıldönümünde adını söylemek değildir.

Kürtçenin yaşamasını savunmaktır.

Gazetecilerin özgürce yazabilmesini savunmaktır.

Devletin karanlıkta kalan bütün cinayetlerinin aydınlatılmasını istemektir.

Türk ile Kürdü birbirine düşman eden siyasete karşı durmaktır.

Ve bir halkın kendi hikâyesini kendi diliyle anlatma hakkını tanımaktır.

Çünkü bir toplumun hafızası susturulduğunda, gerçeklik ortadan kalkmaz.

Yalnızca karanlığa itilir.

Musa Anter o karanlığa karşı yazdı.

Defalarca hapse girdi.

Sürgün edildi.

Tehdit edildi.

Ama susmadı.

Sonunda silahla susturulmak istendi.

Fakat adı, yazıları ve mücadelesi yaşamaya devam etti.

MUSA ANTER’İ UNUTMADIK.

Onu yalnızca öldürülen bir gazeteci olarak değil;

diline, kimliğine, halkına ve düşüncesine sahip çıkan bir aydın olarak hatırlıyoruz.

Hakikatin peşinden gitmeye,

cezasızlığa karşı durmaya

ve halkların eşit, özgür ve barış içinde yaşayabileceği bir geleceği savunmaya devam ediyoruz.

Musa Anter 2