Okumak Dünyayı, Yazmak Kendimizi Anlatır

Kitap okumak bize dünyayı anlatır; yazmak ise o dünyanın içindeki yerimizi. Okumak başkalarının düşüncesini zihnimize taşırken, yazmak o düşüncenin içinden kendi sesimizi çıkarmamıza yardım eder. Çünkü insan yazarken yalnızca cümle kurmaz, kendini görür.

✍️ Burhan Arslan

“Gelişmek istiyorsan kitap oku” — kulağa hoş gelen, çoğumuzun ömrü boyunca duyduğu bu öğüt doğrudur, fakat eksiktir.

Tarihe iz bırakmış zihinlere baktığımızda görürüz ki onların asıl gücü okumakla sınırlı değildir; yanlarından hiç ayırmadıkları sade bir defterle, düşüncelerini kâğıda dökerek kendileriyle bir söyleşiye girmişlerdir.

Okumak insanı bilgiyle buluşturur; yazmak ise insanı kendisiyle karşı karşıya bırakır.

Biz dış dünyayı anlamaya öylesine çok zaman ayırıyoruz ki iç dünyamızı ihmal ediyoruz — başkalarının ne düşündüğünü biliyoruz, fakat kendimizin neden öyle düşündüğünü çoğu zaman bilmiyoruz.

Bu ayrım, Alevi-Bektaşi düşüncesinin kadim meselelerinden biridir.

Yunus Emre’nin diliyle:

“İlim ilim bilmektir, ilim kendin bilmektir.
Sen kendini bilmezsen, ya nice okumaktır.”

Bu mısralar yalnızca bir tevazu nasihati değil, aynı zamanda bir Yol tarifidir.

Yunus’un işaret ettiği ilim, medresenin naklî bilgisinden öte, insanın kendi içine doğru aldığı yolculuktur. Dört Kapı Kırk Makam öğretisinde şeriat — yani hukuk kapısı — ile başlayan ve hakikate uzanan yolun her basamağı, dışarıdan öğrenilenin içeride sınanmasıyla ilerler.

Nefis mertebelerini aşmak, önce nefsi görmekle başlar.

Kişi kendini görmeden Hakk’a yürüyemez.

Kendini bilmeyen, dışarıdan ne kadar çok şey bilirse bilsin, kendi kapısının eşiğinde kalır.

Yazmak, Kendine Tutulan Bir Aynadır

Kitap okumak bize dünyayı anlatır; yazmak ise o dünyanın içindeki yerimizi.

Okumak başkalarının düşüncesini zihnimize taşırken, yazmak o düşüncenin içinden kendi sesimizi çıkarmamıza yardım eder.

Çünkü insan yazarken yalnızca cümle kurmaz, kendini görür.

Bir korkuyu yazdığında onun şeklini fark eder.

Bir öfkeyi yazdığında, çoğu zaman altında uzun süredir görmezden geldiği bir kırgınlık bulur.

Yazmak, zihnin önüne bir ayna koymaktır.

Ve insanın kendi yüzünü görmesi, sanıldığından çok daha zor ve çok daha cesaret isteyen bir iştir.

Alevi-Bektaşi düşüncesinde “kendini bilen Hakk’ı bilir” sözünün taşıdığı anlam da burada belirginleşir:

Kendini bilmenin kapısı, aynı zamanda hakikate açılan kapıdır.

Yazmak Edebiyat Değil, Bir Erkândır

Yazmak denilince zihnimizde okuldan kalma bir görüntü belirir:

Giriş, gelişme, sonuç…

Kırmızı kalemle işaretlenmiş hatalar…

“Güzel yazamıyorum” kaygısı…

Oysa burada sözünü ettiğimiz şey edebiyat üretmek değildir.

Mesele zihni masaya bırakmak, düşünceyi sıraya koymak ve kendi iç sesini ilk defa dışarıdan dinlemektir.

Bu yazma biçiminde güzel, etkileyici, hatta doğru olmak zorunda değilsiniz.

Yalnızca dürüst olmanız yeterlidir.

Çünkü insanın kendine söylediği en değerli cümleler, en güzel olanlar değil; en dürüst olanlardır.

Nitekim Alevi geleneğinde dâra durmak — meydanda hesap vermek, kendini olduğu gibi ortaya koymak — güzel söz söylemekten önce gelir.

Asıl erdem, kendini gizlemeden görünür kılmaktır.

Boş Sayfa Bir Meydandır

Yazmanın önündeki önemli engellerden biri boş sayfa korkusudur.

Yıllarca bize ne yapacağımızı söyleyen, sınırları çizilmiş sayfalarla büyüdük.

Karşımıza gerçekten boş bir sayfa geldiğinde zihin şaşkına döner.

Oysa boş sayfa bir tehdit değil, zihnin kendi sesini duyabileceği bir meydandır.

Modern hayatın gürültüsü içerisinde bir içerik biter, diğeri başlar; bir düşünce doğar, bir bildirim onu bastırır.

Kendi sessizliğimize öylesine yabancılaşırız ki boş bir sayfanın karşısında önce sessizliğin kendisiyle yüzleşmemiz gerekir.

İnsanın kendi sesini duyabilmesi için bazen bütün öteki sesleri susturması gerekir.

Düşünceye Çıkarılan Harita

Konuşma akıcılığının yalnızca kelime bilgisiyle ilgili olduğunu düşünürüz.

Oysa mesele çoğu zaman kelime eksikliği değil, düşüncenin dağınıklığıdır.

“Ben ne diyordum?” dediğimiz an, düşüncenin henüz yolunu bulamadığı andır.

Yazı burada bir harita çıkarır.

Cümlelerimizi kurarken nereden nereye geçtiğimizi, bir düşüncenin diğerine nasıl bağlandığını ve aradaki boşlukları görürüz.

Bazen kendimizle çeliştiğimizi, bazen savunduğumuz şeyin ne olduğunu tam bilmediğimizi fark ederiz.

Düşünce tam da bu farkındalıkla olgunlaşmaya başlar.

Görünür kılınan şey üzerinde çalışılabilir hâle gelir.

Bu yüzden yazmak yalnızca ifade becerisini değil, düşünme becerisini de derinleştirir.

Olay ile Tepki Arasındaki Mesafe

Hayatımızı çoğu zaman olayların kendisinden çok, onlara verdiğimiz tepkiler şekillendirir.

Olayları kontrol edemeyebiliriz; fakat tepkimiz üzerinde belirli bir alanımız vardır.

Bazen hayatımızı değiştiren şey, olay ile tepki arasındaki o küçük mesafedir.

Yazmak bu mesafeyi büyütür.

“Bir dakika, bunu bir yazayım” demek, duygunun içinden karar vermek yerine duyguyu dışarı çıkarıp ona bakmaktır.

Öfkenin içindeyken öfkesiniz.

Öfkeyi yazdığınızda ise onu gözlemleyen kişiye dönüşürsünüz.

Bu, Alevi düşüncesindeki nefsini bilmek anlayışına yakındır:

Nefsi bastırmak değil; onu görmek, onunla yüzleşmek ve ona belirli bir mesafeden bakabilmek.

Duygulara Dil Vermek

İnsan duygularıyla ömür boyu yaşar, fakat onları anlamayı ona kimse sistematik olarak öğretmez.

Yazmak, kelimelerle duygunun biçimini belirginleştirdiği için güçlü bir araçtır.

“Canım sıkkın” diye başlayan bir cümle, birkaç satır sonra:

“Aslında kızgın değilim, değersiz hissettiğim için kırıldım.”

cümlesine dönüşebilir.

Duygu değişmeyebilir.

Fakat anlamı değişir.

Bir şeyi doğru adlandırmak, onunla kurduğumuz ilişkiyi de değiştirmeye başlar.

Bir problemi doğru tanımlamak, çoğu zaman çözümün yarısını bulmaktır.

Bilgiyi Kendi Cümlemizle Sınamak

Yazmanın bir de sınav gibi çalışan yüzü vardır.

Okuduğunuz bir şeyi altı yaşındaki bir çocuğa anlatır gibi, gösterişsiz ve sade kelimelerle yazmayı deneyin.

İnsan bir fikri başkasının cümleleriyle tekrarlayabilir.

Fakat onu kendi cümleleriyle anlatamıyorsa belki de henüz gerçekten anlamamıştır.

Bunun yanında bir de keşif yüzü vardır:

Sabah uyanır uyanmaz, telefona bakmadan, aklınıza geleni olduğu gibi yazmak.

Düşünce dağınık, tekrarlı veya önemsiz görünebilir.

Mesele edebiyat üretmek değil, zihindeki gürültüyü dışarı çıkarmaktır.

Bazen o gürültünün altından günlerdir sizi rahatsız eden şeyin aslında ne olduğu çıkar.

Bazen de gürültü diner ve geriye kalan sessizlikte yeni bir fikir filizlenir.

Telefonsuz, kulaklıksız uzun bir yürüyüş de benzer bir alan yaratabilir.

Zihin yavaşladıkça düşünceler birbirini kovalamayı bırakır.

Çözemediğiniz bir mesele, tam da hiçbir şey yapmadığınızı sandığınız anda kendisini gösterebilir.

Bir gün geri dönüp yazdıklarınızı okuduğunuzda yalnızca eski düşüncelerinizi değil, eski hâlinizi de göreceksiniz: neye inandığınızı, nerede değiştiğinizi, belki de henüz değişmemiş olduğunuzu. O zaman defter yalnızca bir defter olmaktan çıkar; hayatınızın sessiz tanığı, iç dünyanıza açılan bir kapı olur.

Tuğlalardan Bir Yapı

Zamanla yazdıklarınız çoğalır, notlarınız birikir.

Burada asıl mesele yalnızca not almak değil, notları birbiriyle konuşturarak düşünce üretmektir.

Aldığınız her not bir tuğladır.

Çoğu insan bu tuğlaları zihninde rastgele bırakır.

Siz onlarla bir yapı kurun.

Bir hafta önce okuduğunuz bir satırı aylar önce yaşadığınız bir deneyimle yan yana getirin.

Bazen A ile B karşılaştığında, hiç düşünmediğiniz bir C doğar.

Böylece notlarınız yalnızca bir arşiv değil, düşüncenizin laboratuvarı olur.

Zamanla kurduğunuz bu yapı yalnızca bildiklerinizi değil, kim olduğunuzu da anlatmaya başlar.

Yazmak Yalnızca Yazarların İşi Değildir

Belki de söylenmesi gereken en önemli şey şudur:

Yazmak yalnızca yazarların işi değildir.

Öğrencisi, öğretmeni, esnafı, hekimi, anası, babası…

Düşünen herkesin işidir.

Çünkü yazmak, yazar olmak için değil, kendine yabancılaşmamak için yapılır.

İnsan hayatının bir döneminde düşüncelerinin aslında kendisine değil başkasına ait olduğunu fark edebilir.

İsteklerinin toplum tarafından kendisine öğretilmiş olabileceğini, korkularının gerçekten kendisine mi ait olduğunu sorgulayabilir.

Yunus’un dilinde bunun adı benlikten geçmektir.

Fakat benlikten geçmek, önce benliği görmeyi gerektirir.

Görülmeyen bir şeyden geçilemez.

İşte yazmak bütün bu sorular için sessiz bir oda açar.

O odada insan ilk kez kendisiyle baş başa kalabilir.

Bir Defter, Bir Kalem ve Birkaç Dürüst Soru

Bunun için üç sayfa doldurmanız gerekmez.

Bir defter, bir kalem ve birkaç dürüst soru yeter:

Bugün ne öğrendim?

Neden böyle hissettim?

Aslında ne istiyorum?

Neyi görmezden geliyorum?

Mesele sayfaları doldurmak değil; kendinizi, doldurduğunuz gürültünün içinden çıkarıp görebilmektir.

Bir gün geri dönüp yazdıklarınızı okuduğunuzda yalnızca eski düşüncelerinizi değil, eski hâlinizi de göreceksiniz.

Neye inandığınızı…

Nerede değiştiğinizi…

Belki de henüz değişmemiş olduğunuzu…

O zaman defter yalnızca bir defter olmaktan çıkar.

Hayatınızın sessiz tanığına, iç dünyanıza açılan bir kapıya dönüşür.