Koçgiri 1920–1921: Hafıza, Kimlik ve Direniş
Koçgiri, yalnızca geçmişte yaşanmış bir çatışmanın adı değildir. Alevi-Kızılbaş ve Kürt toplumsal hafızasında; kimlik, inanç, özgürlük, yerinden edilme ve devletle kurulan ilişkinin en ağır tarihsel kırılmalarından birinin adıdır.
Koçgiri’yi anlamak için yalnızca 1920–1921 yıllarında meydana gelen askerî ve siyasi gelişmelere bakmak yeterli değildir. Bölgenin toplumsal yapısını, Alevi-Kızılbaş ocaklarını, Kürt kimliğini, aşiret ilişkilerini, yerel özerklik taleplerini ve Osmanlı İmparatorluğu’ndan yeni bir siyasal düzene geçiş döneminin koşullarını birlikte değerlendirmek gerekir.
Koçgiri, bugünkü Sivas, Erzincan ve çevresine uzanan geniş bir coğrafyada, önemli ölçüde Kürt ve Alevi-Kızılbaş topluluklarının yaşadığı tarihsel bir bölgeydi. Koçgiri toplumu kendi iç örgütlenmesi, aşiretleri, ocakları, kültürü ve inançsal bağlarıyla güçlü bir toplumsal yapıya sahipti.
Bu nedenle Koçgiri meselesi yalnızca bir “asayiş sorunu” ya da tek başına bir “isyan” kavramına indirgenemez.
Bir İmparatorluğun Sonunda Koçgiri
Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Anadolu büyük bir siyasal belirsizliğin içerisindeydi. Osmanlı düzeni çözülürken İstanbul Hükûmeti, Ankara’da gelişen Millî Mücadele hareketi, bölgesel güçler ve farklı halkların gelecek arayışları aynı tarihsel dönemde karşı karşıya geliyordu.
Koçgiri’deki hareket de bu koşullar içerisinde şekillendi.
Bölgedeki bazı Kürt ileri gelenleri ve aşiret önderleri, Kürtlerin siyasal statüsü ve kendi bölgelerinde söz sahibi olabilmeleri konusunda talepler ileri sürdüler. Sevr Antlaşması’nın Kürtlerin geleceğine ilişkin hükümleri de dönemin siyasal tartışmalarında etkili oldu.
Alişer, Haydar Bey ve Alişan Bey gibi isimler Koçgiri hareketinin öne çıkan şahsiyetleri arasında yer aldı.
Ancak Koçgiri toplumunun tamamının aynı siyasal düşünceyi taşıdığını varsaymak doğru değildir. Aşiretler, yerel önderler ve topluluklar arasında farklı tutumlar bulunuyordu.
Bu çeşitlilik, Koçgiri tarihini anlamanın önemli bir parçasıdır.
Alevi-Kızılbaş Kimliği ve Koçgiri
Koçgiri’nin toplumsal yapısında Alevi-Kızılbaş inancı önemli bir yere sahipti.
Ocaklar, pir-talip ilişkileri, ziyaretler, cemler, deyişler ve sözlü kültür yalnızca inançsal yaşamı değil, toplumsal dayanışmayı da biçimlendiriyordu.
Bu nedenle Koçgiri’de yaşananlar sonraki kuşakların hafızasında yalnızca siyasal bir yenilgi olarak kalmadı.
İnanç, kimlik, toprak ve toplumsal varlığın birlikte yaralandığı bir tarihsel kırılma olarak aktarıldı.
Alevi toplumsal hafızasında Koçgiri’nin daha sonra Dersim 1937–38 gibi başka tarihsel kırılmalarla birlikte anılması da buradan kaynaklanmaktadır.
Bununla birlikte Koçgiri ile Dersim’i birbirinin aynısı olarak değerlendirmek tarihsel açıdan doğru olmaz. Her iki olayın kendi siyasal koşulları, aktörleri ve gelişim süreçleri vardır.
1921: Askerî Müdahale ve Büyük Kırılma
1921’in başlarında Koçgiri’deki gerilim giderek silahlı çatışmaya dönüştü.
Ankara Hükûmeti bölgedeki hareketi bastırmak amacıyla askerî birlikler gönderdi. Merkez Ordusu ve ona bağlı kuvvetlerin operasyonları sonucunda Koçgiri hareketi bastırıldı.
Bu süreç yalnızca silahlı grupları etkilemedi.
Döneme ilişkin Meclis tartışmaları, resmî belgeler, araştırmalar ve sonraki tanıklıklar; köylerin zarar gördüğünü, sivillerin öldürüldüğünü, malların yağmalandığına ilişkin ciddi iddiaların bulunduğunu ve halkın ağır mağduriyetler yaşadığını ortaya koymaktadır.
Yaşananların boyutu ve can kaybının kesin sayısı konusunda kaynaklar arasında önemli farklılıklar vardır.
Bu nedenle tarihsel olarak tartışmalı rakamları kesin gerçeklermiş gibi aktarmak yerine, sivil halkın ağır sonuçlarla karşılaştığı gerçeğini merkeze almak daha doğru olacaktır.
Meclis’e Taşınan Koçgiri
Koçgiri’de uygulanan yöntemler daha o dönemde dahi tartışmasız değildi.
1921 yılında Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde bölgedeki askerî uygulamalar ve halka yönelik muameleler konusunda sert eleştiriler dile getirildi.
Bu durum önemli bir noktayı gösterir:
Koçgiri üzerine yürütülen adalet ve sorumluluk tartışması yalnızca günümüzün geriye dönük bir değerlendirmesi değildir. Yaşananların hemen ardından da kullanılan şiddetin niteliği ve sivillere yönelik uygulamalar siyasal tartışmaların konusu olmuştur.
Bu tarihsel gerçek, Koçgiri’yi yalnızca kazananların ve kaybedenlerin hikâyesi olarak okumamamız gerektiğini hatırlatır.
Koçgiri’nin Toplumsal Hafızadaki Yeri
Koçgiri toplumunda yaşananların hafızası uzun yıllar büyük ölçüde ailelerin anlatıları, ağıtlar, deyişler ve sözlü tarih aracılığıyla taşındı.
Bir kuşağın yaşadığı acı, sonraki kuşağın hafızasına geçti.
Dağların, köylerin ve ziyaretlerin isimleri yalnızca coğrafyayı değil, yaşananların hatırasını da taşıdı.
Bu yüzden Koçgiri’yi yalnızca askerî raporlardan okumak eksik kalır.
Bir annenin ağıdında, bir pirin sözünde, bir ozanın deyişinde ve sürgün edilmiş bir ailenin memleket özleminde de Koçgiri vardır.
Toplumsal hafıza bazen arşivlerin yazmadığını saklar.
“İsyan” mı, “Direniş” mi, “Katliam” mı?
Koçgiri üzerine kullanılan kavramlar bugün de tartışmalıdır.
Resmî tarih anlatılarında uzun süre “Koçgiri İsyanı” kavramı kullanıldı. Kürt ve Alevi toplumsal hafızasının önemli bir bölümünde ise olaylar “Koçgiri Direnişi” veya sivillere yönelik ağır şiddeti vurgulamak amacıyla “Koçgiri Katliamı” olarak adlandırılmaktadır.
Bu kavramların her biri aynı tarihsel olaya farklı bir yerden bakar.
Bir web sayfasında toplumsal hafızayı esas alırken bu farklılığı açıkça belirtmek önemlidir. Çünkü hakikati aramak, yalnızca bize yakın olan anlatıyı tekrar etmek değil, farklı kaynakları karşılaştırırken mağdurların sesini görünmez kılmamaktır.
DDP72’nin “Unutmadık – Unutturmayacağız / Toplumsal Hafıza ve Özel Günler” yaklaşımında Koçgiri’nin yeri de tam burada anlam kazanır.
Koçgiri’den Dersim’e Uzanan Hafıza
Koçgiri ile Dersim arasında tarihsel, coğrafi, toplumsal ve inançsal bağlar bulunuyordu. Koçgiri hareketinde yer alan bazı şahsiyetlerin Dersim’le ilişkileri de bu hafızayı güçlendirdi.
Özellikle Alişer ve Zarife, sonraki yıllarda Dersim tarihinin de simgesel isimleri arasında yer aldı.
Bu nedenle Koçgiri, birçok Alevi-Kızılbaş ve Kürt için 1921’de kapanmış bir tarih sayfası değildir.
Daha sonraki yıllarda yaşanan merkezileştirme politikaları, kimlik ve inanç üzerindeki baskılar ve nihayet Dersim 1937–38 Tertelesi düşünüldüğünde, Koçgiri geçmişteki daha geniş bir toplumsal kırılmanın önemli halkalarından biri olarak hatırlanmaktadır.
Ancak tarihsel süreklilik kurarken her dönemin kendine özgü koşullarını korumak gerekir.
Mücadeleden Bugüne Kalan
Koçgiri’den bugüne yalnızca acı kalmadı.
Bir halkın kendi hafızasına sahip çıkma iradesi de kaldı.
Dilini yaşatma, inancını özgürce sürdürme, kültürünü gelecek kuşaklara aktarma ve kendi geçmişini başkalarının çizdiği sınırlar içerisinde değil, kendi hafızasıyla anlatma isteği bugün de devam ediyor.
Bu nedenle Koçgiri’yi hatırlamak geçmişte yeni düşmanlıklar aramak değildir.
Koçgiri’yi hatırlamak;
hakikati aramak,
acıları tanımak,
mağdurların sözünü duymak,
farklı kimlik ve inançların eşitliğini savunmak
ve aynı acıların bir daha yaşanmaması için toplumsal hafızayı canlı tutmaktır.
Unutmadık – Unutturmayacağız
DDP72 – Dijital Dergi Platformu olarak Koçgiri’ye yalnızca tarih kitaplarında kalmış bir olay olarak bakmıyoruz.
Koçgiri’yi; insanıyla, toprağıyla, Alevi-Kızılbaş inancıyla, Kürt kimliğiyle, kültürüyle, ağıtlarıyla, direnişiyle ve kuşaktan kuşağa aktarılan hafızasıyla birlikte anlamaya çalışıyoruz.
Geçmişin acılarını bugünün halkları arasında yeni duvarlar örmek için değil, hakikatle yüzleşmenin, demokratik birlikte yaşamın ve eşit yurttaşlığın zeminini güçlendirmek için hatırlıyoruz.
Çünkü yüzleşilmeyen tarih kaybolmaz.
Sessizleşir, fakat toplumun hafızasında yaşamaya devam eder.
Koçgiri’yi unutmadık.
Hakk’a yürüyen canları unutmadık.
Yaşanan acıları unutturmayacağız.
Hakikat, adalet ve toplumsal yüzleşme talebinden vazgeçmeyeceğiz.
Hafızamız geçmişimizdir.
Hakikat geleceğimiz olsun.
-
MARAŞ KATLİAMI
MARAŞ KATLİAMI: UNUTMAMAK, YÜZLEŞMEK VE ADALETİ ARAMAK Maraş Katliamı yalnızca 1978 yılının karanlık bir olayı değildir. Alevilerin, solcuların ve muhalif kesimlerin hedef haline getirildiği; komşulukların…
-
YAŞAR KEMAL
Yaşar Kemal’in edebiyatında toprak yalnızca üzerinde yaşanan bir yer değildir; emekçinin alın teridir, yoksulun ekmeğidir, doğanın belleğidir. Onun insanı ise zulüm karşısında susmayan, düştüğü yerden…
-
Aşure Günü
Aşure; yalnızca bir lokma değil, Kerbelâ’nın hüznünü unutmadan paylaşmanın, dayanışmanın ve insanlıkta bir olmanın kadim sofrasıdır. Aşure Günü: Acıdan Dayanışmaya, Lokmadan Muhabbete Aşure Günü, Alevi-Kızılbaş…
-
HRANT DİNK
Hrant Dink’i yalnızca öldürülen bir gazeteci olarak anmak eksik kalır. Onu asıl anlatan; geçmişin acılarıyla yüzleşirken yeni düşmanlıklar üretmemeye çalışan dili, Ermeni toplumunun sesi olma…
-
MUSA ANTER
MUSA ANTER: DİLİN, HAFIZANIN VE KÜRT KİMLİĞİNİN ISRARLI SESİ Musa Anter’i yalnızca öldürülen bir gazeteci olarak anmak eksik kalır. O, Kürt dili, kültürü ve kimliği…
-
Sabahattin Ali
Bir Kalem Susturuldu, Sözleri Kaldı: Sabahattin Ali Bir Kalem Susturuldu, Sözleri Kaldı: Sabahattin Ali Onu susturmak isteyenler bir insanın yaşamına son verdiler; fakat yazdıklarının toplumun…
