Makineler Calisirken Insan Nasil Yasayacak 2 12

Bir makinenin bir işi yapabildiğini görmek önemlidir. O işi hangi koşullarda, ne kadar güvenilir ve kimin emeğiyle yapabildiğini öğrenmek de önemlidir. Geleceği konuşurken hayranlığımız kadar sorularımızı da korumalıyız.

✍️ Roj Arslan-Gülçehre

Bugünün Tekniği, Yarının Vaadi: Gerçekte Neler Yapılabiliyor?

Makineler Çalışırken İnsan Nasıl Yaşayacak?
Yapay Zekâ, Mülkiyet, Yönetim ve Ortak Gelecek
İkinci Bölüm | 2/12

Bir Dakikalık Görüntü, Kaç Soruyu Cevaplar?

Bir düşünce örneğiyle başlayalım.

Bir robot masadaki bardağı alıyor, yerine bırakıyor. Ardından bir kumaşı katlıyor. Görüntünün altında iddialı bir cümle var: “İnsan emeğine ihtiyaç kalmayacak.”

İzlediğimiz hareket gerçekten etkileyici olabilir. Fakat görüntü bize henüz her şeyi söylemiyor.

Bu iş kaç denemede başarıldı? Görüntü kesildi mi? Bir insan uzaktan yardım etti mi? Bardak başka yere konulduğunda da aynı başarı sürüyor mu? Robot yanlış tuttuğunda ne oluyor?

Bu sorular, başarının değerini küçültmez. Başarının ne olduğunu daha doğru anlamamızı sağlar.

Açılış bölümünde makinelerin sağladığı imkânların insan hayatına nasıl yansıyacağını sorguladık. Şimdi tartışmanın zeminini sağlamlaştıralım: Bugün gerçekten neler yapılabiliyor, hangi sonuçlar henüz vaat düzeyinde kalıyor?

Yapabilmek, Her Koşulda Yapabilmek Değildir

Bir sistemin kapasitesini değerlendirirken üç ayrı durumu düşünmeliyiz.

İlkinde belirli bir görev, hazırlanmış koşullarda gösterilir. İkincisinde sistem, önceden tanımlanmış bir sınama düzeninde tekrar tekrar değerlendirilir. Üçüncüsünde ise gerçek kullanıcılarla, değişken koşullarda hizmet verir.

Bunların her biri bilgi sunar; fakat aynı türden bilgi sunmaz.

Bir deneme başarısı araştırmanın yönünü gösterebilir. Ölçülmüş sonuç, hangi görevlerde ne kadar başarı sağlandığını açıklayabilir. Gerçek kullanım ise bakımın, kesintilerin, insan desteğinin ve maliyetin de hesaba katılmasını gerektirir.

Bir aşamada başarılı olmak, sonraki bütün aşamaların tamamlandığını göstermez.

Ekrandaki Beceriler Gerçek, Sınırları da Önemli

Yapay zekâ sistemleri metin yazma, açıklama hazırlama ve kod üzerinde çalışma gibi görevlerde kullanılıyor. Bunları yalnız geleceğe ait vaatler olarak görmemeliyiz.

Örneğin Anthropic’in Şubat 2025’te yayımladığı ilk ekonomik endeks, Claude görüşmelerinde yazılım geliştirme ve teknik yazım görevlerinin belirgin olduğunu gösteriyordu. Araştırma, sistemin işi doğrudan yapmasının yanında kullanıcıyla birlikte çalışma biçimlerini de ayırıyordu. Bu, tek bir platformun kullanımına ilişkin tarihsel bir incelemedir; bütün çalışanların veya bugünkü bütün sistemlerin temsilî tablosu değildir. Anthropic Economic Index, 2025

Bir aracın kullanılması, her çıktısının doğru olduğunu veya bütün mesleği üstlenebildiğini göstermez.

Bir metnin ilk taslağını hazırlamakla, kaynaklarını doğrulayıp yayıma hazır hâle getirmek farklı aşamalardır. Kod önermekle, o kodun mevcut sistemde güvenilir biçimde çalışmasını sağlamak da aynı şey değildir.

DDP72’deki “Bilgiye Ulaşmak, Bilmek midir?” yazısında sorduğumuz soru burada yeniden karşımıza çıkıyor: Önümüzde bir cevap bulunması, o cevabı sınadığımız anlamına gelir mi?

Robotun Karşısında Yalnızca Bilgi Sorunu Yok

Ekranda çalışan bir sistemle fiziksel dünyada hareket eden robot arasında önemli farklar vardır.

Bir robotun nesneyi tanıması kadar ona nasıl yaklaşacağı, ne kadar kuvvet uygulayacağı ve çevresindeki insanlara zarar vermeden hareket edip edemeyeceği de önemlidir.

Google DeepMind’ın Gemini Robotics On-Device 2 model kartı, dil talimatlarını fiziksel eylemlerle ilişkilendiren bir sistem tanımlar. Aynı belgede, eğitimdeki koşullardan farklı görevlere genelleme ve çok sayıda hareket serbestliği olan robotların kontrolü bakımından sınırlamalar belirtilir. Değerlendirmelerin ağırlığı duran, iki kollu görevlerdedir; mobil hareket ve bütün vücut kontrolüne ilişkin riskler aynı kapsamda değerlendirilmiş sayılmaz. DeepMind model kartı

Bu açıklama bir üreticinin kendi sistemine ilişkin belgesidir. Önemli teknik bilgi sağlar; bütün robotların bağımsız biçimde sınandığı anlamına gelmez.

Buradan çıkaracağımız sonuç, gelişmenin önemsiz olduğu değildir. Bir görevdeki ilerlemeyi, henüz gösterilmemiş bütün becerilerin yerine koymamaktır.

Sürücüsüz Yolculuk Var; Sınırlarını da Sormalıyız

Otonom araçlar da artık yalnız film konusu değildir.

Waymo’nun kullanıcı açıklamaları, sürücüsüz yolculukların mevcut hizmet bölgelerinde sunulduğunu belirtiyor. Şirket, güvenlik gerekçeleri, teknik sorunlar veya ağır hava koşulları nedeniyle hizmetin kullanılamayabileceğini de açıklıyor. Waymo — Sürücüsüz hizmet açıklaması

Bu örnekte hem gerçek bir kullanım hem kullanımın sınırları var.

Belirli bir bölgede yolcu taşıyabilmek, dünyanın her yolunda ve her koşulunda aynı hizmeti verebilmek anlamına gelmez. “Otonom” sözcüğünü gördüğümüzde coğrafyayı, çalışma koşullarını ve destek düzenini de sormalıyız.

Bir aracın içinde sürücü bulunmaması, bütün hizmetin insan emeğinden bağımsız işlediğinin kanıtı değildir. Bakım, temizlik, yolcu desteği ve olağan dışı durumların yönetimi de hizmetin parçalarıdır.

Hızlandığımızı Hissetmekle Hızlanmak Aynı Şey mi?

Teknolojinin etkisini anlamak için yalnız kullanım örneklerine bakmak yetmez. Sonucu da ölçmeliyiz.

METR’nin 2025 araştırmasında, kendi açık kaynak projelerinde çalışan 16 deneyimli geliştiricinin 246 görevi incelendi. O dönemin yapay zekâ araçlarını kullanmalarına izin verilen görevlerde tamamlanma süresi ortalama yüzde 19 uzadı. Araştırmacılar bunu belirli bir çalışma ortamı ve erken 2025 araçları için elde edilmiş sonuç olarak sundu. Bütün yazılımcılara veya bütün kullanım alanlarına genellemediler. METR, Temmuz 2025

Bu sonucun da üzerine tarihini kapatıp bugünün değişmez gerçeği diye yazamayız.

METR, Şubat 2026 güncellemesinde daha yeni araçların geliştiricileri hızlandırıyor olabileceğini belirtti. Ancak yeni deneyde katılımcı ve görev seçimiyle zaman ölçümündeki sorunların, etkinin büyüklüğü hakkında güvenilir sonuç çıkarmayı zorlaştırdığını açıkladı. METR, Şubat 2026

Bu iki çalışma bize hazır bir slogan vermiyor. Ölçmenin neden gerekli ve neden zor olduğunu gösteriyor.

Taslağın hızlı çıkmasıyla, düzeltme ve denetim dahil bütün işin hızlı tamamlanması farklı olabilir. Kullanıcı deneyimi değerlidir; ölçülmüş sonuçla birlikte değerlendirilmelidir.

Görüntünün Dışında Kalan Emeği Saymak

Bir teknoloji sunumunda çoğu zaman sistemin ön yüzünü görürüz. Onu kuran, bakımını yapan, veriyi hazırlayan veya hatasını düzelten insanların işi daha az görünür olabilir.

Bu nedenle verimlilik hesabına şu işleri de katmalıyız: Kurulum ne kadar sürüyor? Denetim için ne kadar zaman ayrılıyor? Hata olduğunda kim müdahale ediyor? Sistem durursa başka bir yol var mı?

Bir işi otomatikleştirmek, insan emeğini tamamen ortadan kaldırmak yerine başka bir yere taşıyabilir.

Bu emeği hesaptan çıkarırsak, hem teknik başarıyı hem insanların çalışma koşullarını yanlış değerlendirebiliriz.

Teknik İmkân, Ekonomik ve Toplumsal Sonuç Değildir

Bir aracın çalışması, her işletme için aynı ölçüde erişilebilir veya yararlı olduğu anlamına gelmez. Donanım, enerji, bakım, eğitim ve mevcut iş düzeni sonucu değiştirebilir.

Türkiye’de bir uygulamayı değerlendirirken de yalnız tanıtım videosunu izlemekle yetinmemeliyiz. Kendi çalışma ortamımızda sınandı mı? Türkçe kullanımında hangi sorunlar görüldü? Bakım ve destek kimden sağlanacak? Toplam maliyet ile ölçülmüş yarar nedir?

Bir sistem gerçekten zaman kazandırıyorsa başka bir soru daha doğar: Kazanılan zaman kime kalacak?

Çalışma süresi mi azalacak? İş yükü mü artacak? Müşterinin ödediği bedel mi düşecek? Kazanç kimde toplanacak?

Bunlar teknik kapasitenin yanında mülkiyet ve yönetim sorularıdır. Başarıyı doğru ölçmek, paylaşımı ayrıca tartışma sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Geleceği Ne Küçümseyelim Ne Hazır Sayalım

Yapay zekâ ve robotikteki gelişmeleri ciddiye almalıyız. Ancak vaat edilen her geleceği gerçekleşmiş saymak, insanları kaçınılmaz görünen bir düzene razı etmeye de yarayabilir.

Tersine, bugünkü sınırlara bakıp hiçbir şeyin değişmeyeceğini söylemek de hazırlıksız kalmamıza neden olabilir.

İhtiyacımız olan tutum daha dikkatli ve daha somuttur: Ne yapılıyor, hangi koşullarda yapılıyor, nasıl ölçülüyor ve kim yararlanıyor?

Geleceğe hazırlanmak, her vaade inanmakla başlamaz. Gerçek imkânı tanıyıp onun insan hayatına nasıl hizmet edeceğini birlikte sorgulamakla başlar.

Bir Sonraki Bölüm | 3/12

İş Azalırsa İnsanın Toplumdaki Yeri Ne Olacak?

Görevlerin değişmesiyle bir mesleğin ortadan kalkması arasındaki farkı; işin gelir, saygınlık, aidiyet ve toplumsal katılımla ilişkisini ele alacağız.

Yol bir, sürek binbir.

Àşk ile…

✍️ Roj Arslan-Gülçehre

Hazırlanma tarihi: Kasım 2026